Alles wat de ogen zien, passeert de oogzenuw voordat het de hersenen bereikt; daarom bepaalt de gezondheid van deze zenuw rechtstreeks de kwaliteit van het zicht. Optische atrofie is een oogaandoening die ontstaat doordat de zenuwvezels waaruit de oogzenuw bestaat beschadigd raken en hun functie verliezen. Deze situatie kan zich ontwikkelen als gevolg van verschillende oogaandoeningen, circulatieproblemen, neurologische ziekten of trauma. Vroege herkenning is belangrijk voor de evaluatie van de onderliggende oorzaken.
Wat is optische atrofie?
Optische atrofie is een aandoening die wordt gekenmerkt door degeneratie of verlies van de zenuwvezels van de oogzenuw, die visuele informatie van het oog naar de hersenen geleiden. Als gevolg hiervan kunnen een afname van de gezichtsscherpte, een verstoring van de kleurwaarneming of een vernauwing van het gezichtsveld optreden.
De oogzenuw bestaat uit ongeveer 1,2 miljoen zenuwvezels en geleidt de elektrische signalen afkomstig van de lichtgevoelige cellen (fotoreceptoren) van het netvlies naar de visuele cortex in de hersenen. Aangezien de schade aan deze vezels blijvend kan zijn, wordt bij de behandeling van optische atrofie vaak gefocust op het vaststellen van de onderliggende oorzaak en het beheersen van het ziekteproces.
In de medische classificatie wordt optische atrofie onderverdeeld in drie groepen: primair, secundair en consequent. Primaire atrofie ontstaat door directe schade aan de zenuwvezels; secundaire atrofie kan het gevolg zijn van langdurige druk, zoals bij chronisch papiloedeem; consequente atrofie kan voortkomen uit netvliesaandoeningen. Dit onderscheid helpt bij het achterhalen van de onderliggende oorzaak tijdens het diagnostische proces.
Wat zijn de oorzaken van optische atrofie?
Tot de meest voorkomende oorzaken van optische atrofie behoren glaucoom, ontsteking van de oogzenuw (optische neuritis), verhoogde intracraniële druk, ischemische optische neuropathie en bepaalde systemische ziekten.
De belangrijkste oorzaken van optische atrofie zijn:
-
Glaucoom
-
Ischemische optische neuropathie
-
Centrale retinale vene-occlusie
-
Retinitis pigmentosa en andere retinale dystrofieën
-
Hoofdtrauma
-
Vitamine B12- en folaatdeficiëntie
Wat zijn de symptomen van optische atrofie?
Vroege symptomen van optische atrofie kunnen van persoon tot persoon verschillen. Sommige mensen merken een afname van de scherpte van het zicht op, terwijl anderen aangeven kleuren bleker of anders waar te nemen.
De symptomen van optische atrofie kunnen variëren afhankelijk van de locatie en de ernst van de beschadigde zenuwvezels:
- Afname van de gezichtsscherpte
Dit is het meest voorkomende symptoom. Verre of nabijgelegen objecten kunnen wazig gaan lijken. Deze verandering kan plotseling optreden of zich langzaam progressief ontwikkelen.
- Stoornis in de kleurwaarneming
Kleuren kunnen vaal, dof of anders dan normaal lijken. Met name moeite met het onderscheiden van rood en groen kan een vroeg teken zijn van schade aan de oogzenuw.
- Gezichtsveldafwijkingen
Er kan een donker gebied (scotoom), een vernauwing of een tunneelzichtgevoel ontstaan in het centrale of perifere gezichtsveld.
- Lichtgevoeligheid (fotofobie)
Veranderingen in de functie van de oogzenuw kunnen leiden tot de ontwikkeling van lichtgevoeligheid. Vooral zonlicht, koplampen van voertuigen en binnenverlichting kunnen een gevoel van ongemak in de ogen en de behoefte om de ogen samen te knijpen veroorzaken.
- Afferent pupildefect
Dit is een belangrijk klinisch teken dat bij oogonderzoek wordt vastgesteld, waarbij de pupilreactie in beide ogen verminderd is wanneer er in één oog licht wordt geschenen.
Hoe wordt de diagnose optische atrofie gesteld?
Optische atrofie kan worden gediagnosticeerd door bij fundusonderzoek (fundoscopie) vast te stellen dat de papil (optische schijf) een bleke, grijs-witte kleur vertoont. Optische coherentie tomografie, gezichtsveldonderzoek en zo nodig neuro-imaging kunnen de diagnose ondersteunen.
Het diagnostische proces omvat meestal de volgende stappen:
-
Fundoscopie / Fundusonderzoek: Beoordeling van de kleur en structuur van de papil.
-
Gezichtsscherptetest: Meting met de Snellenkaart.
-
Gezichtsveldonderzoek (perimetrie): Vaststellen of er sprake is van een vernauwing van het gezichtsveld.
-
OCT (Optische Coherentie Tomografie): Meten van de dikte van de zenuwvezellaag op micronniveau.
-
Kleurenziendheidstesten: Ishihara- of Farnsworth-Munsell-test.
-
MRI / CT-beeldvorming: Wordt gebruikt bij het onderzoek naar neurologische oorzaken.
-
Pupilreactietesten: Detectie van een afferent pupildefect.
Bestaat er een behandeling voor optische atrofie?
Binnen de huidige onderzoekscontext bestaat er geen definitieve behandeling voor optische atrofie. Het vaststellen en corrigeren van de onderliggende oorzaak kan echter helpen om de progressie van de zenuwbeschadiging te stoppen. Onderzoek naar zenuw beschermende (neuroprotectieve) therapieën loopt nog.
Het is ook bekend dat de schade aan de oogzenuw in sommige gevallen blijvend kan zijn. Daarom is het doel vaak gericht op het behoud van de bestaande visuele functies. Wanneer oorzaken zoals glaucoom, circulatieproblemen of inflammatoire aandoeningen worden vastgesteld, kan worden gestreefd naar beheersing van de onderliggende aandoening. De behandeling van optische atrofie moet individueel worden beoordeeld.
Stamcelbehandeling bij optische atrofie
Toepassingen met stamcellen behoren tot de onderwerpen die worden onderzocht op het gebied van optische atrofie. Wetenschappelijke studies op dit terrein zijn nog gaande. Om stamceltherapie als standaardmethode bij optische atrofie te kunnen toepassen, is uitgebreidere wetenschappelijke bewijsvoering nodig.
Daarom wordt aanbevolen dat elke beslissing die gericht is op stamcelbehandeling samen met een gespecialiseerde oogarts of neuroloog wordt beoordeeld.
Operatie bij optische atrofie
De aanpak bij optische atrofie kan variëren afhankelijk van de oorzaak van de zenuwbeschadiging. Het is echter niet altijd mogelijk om alle schade aan de oogzenuw volledig te herstellen met chirurgische methoden.
In sommige gevallen kunnen chirurgische ingrepen worden gepland die gericht zijn op de onderliggende oogaandoening. Vooral bij ziekten zoals glaucoom kunnen ingrepen die gericht zijn op het reguleren van de intraoculaire druk aan de orde komen.
Komt optische atrofie ook bij kinderen voor?
Optische atrofie kan ook in de kindertijd voorkomen. Aangeboren ziekten, erfelijke syndromen of bepaalde neurologische aandoeningen kunnen bij kinderen schade aan de oogzenuw veroorzaken.
Bij kinderen kunnen de volgende symptomen opvallen:
-
Moeite met focussen op objecten,
-
Geen oogcontact kunnen maken,
-
Zwakke visuele fixatie en opvolging,
-
Extreme lichtgevoeligheid
Dergelijke symptomen kunnen de aandacht trekken.
Wanneer een arts raadplegen?
Bij de volgende symptomen is het zinvol een oogarts te raadplegen:
-
Plotselinge of snel toenemende verslechtering van het zicht
-
Plotselinge verbleking of verandering van kleuren
-
Een gevoel van donkere vlekken of vernauwing in het gezichtsveld
-
Gezichtsstoornissen gepaard gaand met pijn achter het oog
-
Een duidelijk verschil in het zicht wanneer één oog wordt afgedekt
Voor het vaststellen van de onderliggende oorzaak is vroege diagnose belangrijk.
Optische atrofie is een aandoening die de gezondheid van het zicht direct bedreigt en waarbij vroege diagnose van groot belang is. Hoewel de schade aan de zenuwvezels grotendeels blijvend is, kan met tijdige identificatie van de onderliggende oorzaak en passende medische behandeling verdere gezichtsverlies worden voorkomen. Bij het opmerken van enige verandering is het raadzaam een oogarts te raadplegen.
Veelgestelde vragen
Leidt optische atrofie tot blijvend gezichtsverlies?
Volgens de huidige medische kennis beschikken de beschadigde zenuwvezels in de meeste gevallen niet over een spontaan regeneratievermogen. Daarom kan de bestaande schade blijvend zijn. Vroege diagnose en een adequate aanpak van de oorzaak kunnen echter helpen verdere schade te voorkomen.
Komt optische atrofie in slechts één oog voor?
Het kan in beide ogen voorkomen. Eenzijdige atrofie wijst meestal op een lokale oorzaak (trauma, ischemie, druk door een tumor), terwijl tweezijdige atrofie eerder aan een systemische of neurologische aandoening doet denken.
Kan het zicht verbeteren bij optische atrofie?
In sommige gevallen waarin de oorzaak in een vroeg stadium en effectief wordt behandeld, is gedeeltelijk herstel van het zicht mogelijk. Bij vergevorderde zenuwbeschadiging kan de functionele verbetering echter beperkt blijven.
Is optische atrofie zichtbaar op een MRI-scan?
In sommige gevallen kunnen MRI-technieken worden gebruikt om de oogzenuw en de hersenstructuren te beoordelen.
