Hoewel in het dagelijks taalgebruik in de medische context vaak over “melkzuur” wordt gesproken, is de stof die in het bloed wordt beoordeeld &meestal lactaat. Lactaat is een onderdeel van de normale energietofwisseling en ontstaat onder bepaalde omstandigheden op natuurlijke wijze in het lichaam. Daarom wordt de aanwezigheid van lactaat op zichzelf niet als abnormaal of gevaarlijk beschouwd. Belangrijk is in welke situatie het lactaat stijgt, hoe lang dit aanhoudt en met welke klachten het bij de persoon gepaard gaat.
Hoe ontstaat lactaat in het lichaam?
Cellen breken glucose af om in hun energiebehoefte te voorzien. Een van de eerste belangrijke stappen in dit proces is de glycolyse. Aan het einde van de glycolyse ontstaat pyruvaat en via deze weg verkrijgt de cel snel energie. Als de zuurstoftoevoer toereikend is, kan pyruvaat worden gebruikt in verdere metabole stappen. Wanneer de energiebehoefte echter sterk toeneemt of wanneer het zuurstofgebruik de actuele behoefte niet kan dekken, wordt een deel van het pyruvaat omgezet in lactaat.
Bij deze omzetting speelt het enzym lactaatdehydrogenase, oftewel LDH, een rol. Tijdens de reactie wordt NADH opnieuw omgezet in NAD+. Met andere woorden: melkzuurfermentatie is een functionele aanpassingsroute die de cel in staat stelt om de kortdurende energieproductie voort te zetten.
Het is hierbij belangrijk om te benadrukken dat de vorming van lactaat niet automatisch betekent dat er sprake is van ziekte. Lactaat kan ook vrijkomen tijdens intensieve spierarbeid en kan door sommige weefsels als brandstof worden gebruikt. Het hart, de spieren en andere weefsels kunnen het circulerende lactaat benutten voor energie. Vanuit dit perspectief is lactaat geen passief, maar een actief onderdeel van de stofwisseling.
Hoe verloopt melkzuurfermentatie?
Melkzuurfermentatie is het proces waarbij het door glycolyse gevormde pyruvaat wordt omgezet in lactaat. Dankzij deze omzetting wordt NAD+ teruggewonnen en kan de glycolyse nog enige tijd doorgaan. Dit mechanisme is vooral van belang in situaties waarin de energiebehoefte snel stijgt en de capaciteit voor zuurstofgebruik tijdelijk onvoldoende is. Zo kan de cel de energieproductie voor korte tijd blijven handhaven.
In het menselijk lichaam wordt dit proces het vaakst uitgelegd aan de hand van intensieve inspanning. Tijdens kortdurende hoge inspanning stijgt de energiebehoefte van de spieren zeer snel. Op dat moment versnelt de glycolyse, neemt de productie van pyruvaat toe en wordt een deel daarvan omgezet in lactaat. Maar melkzuurfermentatie is niet uitsluitend een proces van spiercellen. Ook andere weefsels kunnen, afhankelijk van de metabole omstandigheden, lactaat produceren of het gevormde lactaat gebruiken.
De lever heeft in deze cyclus een bijzondere plaats. Een deel van het in de circulatie gekomen lactaat kan in de lever weer worden omgezet in glucose. Dit terugwinningsmechanisme staat bekend als de Cori-cyclus.
Melkzuurfermentatie komt niet alleen voor in de menselijke fysiologie. Sommige bacteriën produceren tijdens voedselfermentatie ook melkzuur. Het proces in yoghurt en vergelijkbare gefermenteerde producten is hier een voorbeeld van. De fermentatie in voedingsmiddelen is echter niet hetzelfde als een verhoogd lactaatgehalte in het bloed. Het een is een fermentatieproces dat door micro-organismen wordt uitgevoerd, het ander is een laboratoriumbevinding die verband houdt met de menselijke stofwisseling.
Waarom stijgt lactaat tijdens inspanning en hoe keert het daarna terug naar normaal?
Tijdens intensieve inspanning neemt de energiebehoefte van de spieren in korte tijd merkbaar toe. De persoon kan dan een branderig gevoel ervaren, sneller gaan ademen en een tijdelijke prestatievermindering ondervinden. Dit beeld is meestal de natuurlijke reactie van het lichaam op de verhoogde energiebehoefte.
Wanneer de inspanning wordt beëindigd of het tempo wordt verlaagd, verandert het metabole evenwicht opnieuw. Het circulerende lactaat kan door verschillende weefsels worden gebruikt: een deel wordt ingezet voor energieproductie, een ander deel kan in de lever via de Cori-cyclus worden omgezet in glucose. Naarmate ademhaling en circulatie zich normaliseren, herstelt de zuurstoftoevoer en heeft de neiging de lactaatspiegel te dalen.
Pijn na het sporten wordt niet uitsluitend door lactaat veroorzaakt. Vooral de spierpijn die de volgende dag duidelijker wordt, hangt meer samen met overbelasting van spiervezels en het daaropvolgende herstelproces. Daarom is het wetenschappelijk onjuist om melkzuur als enige verklaring te zien voor alle klachten tijdens of na inspanning.
Zijn melkzuur en melkzuuracidose hetzelfde?
Deze twee begrippen betekenen niet hetzelfde. Een verhoogd lactaatgehalte kan in sommige gevallen slechts een laboratoriumbevinding zijn. Melkzuuracidose daarentegen beschrijft een ernstig klinisch beeld waarbij het bloed te zuur wordt in combinatie met een hoog lactaatgehalte. Niet elke verhoging van lactaat is dus melkzuuracidose.
Artsen gebruiken soms de term hyperlactatemie. Hyperlactatemie geeft aan dat het lactaatgehalte in het bloed is verhoogd, maar toont op zichzelf niet aan dat er sprake is van acidose. De betekenis van de uitslag wordt beoordeeld in samenhang met de algemene toestand van de patiënt, de bevindingen bij lichamelijk onderzoek, circulatie, ademhaling, bloedgasanalyse en bijkomende aandoeningen. De diagnose melkzuuracidose wordt niet gesteld op basis van één enkel symptoom of één enkele testuitslag.
Een kortdurende lactaatstijging na intensieve inspanning kan fysiologisch zijn, terwijl een verhoogd lactaat bij een ernstige infectie, uitgesproken circulatiestoornis of een shocktoestand heel anders wordt beoordeeld. Men moet niet vergeten dat niet zozeer de absolute waarde, maar vooral de klinische context bepalend is.
Wat is een lactaattest en waarom wordt deze aangevraagd?
De lactaattest is een laboratoriumonderzoek dat wordt uitgevoerd om het lactaatgehalte in het bloed te beoordelen. Deze test kan met name worden aangevraagd bij de evaluatie van ernstige infecties, verdenking op sepsis, ernstige circulatiestoornissen, shock, duidelijke ademnood of een onverklaarbaar slechte algemene toestand. Ook binnen de sportfysiologie wordt soms lactaat gemeten; dit gebruik heeft echter een ander doel dan de beoordeling van acute ziekte.
De testuitslag leidt op zichzelf niet tot een definitief besluit. De omstandigheden waaronder de meting is verricht, de klachten van de persoon op dat moment, bijbehorende laboratoriumonderzoeken en het klinisch onderzoek worden als geheel beoordeeld. De noodzakelijke onderzoeken zijn niet bij iedereen hetzelfde; ze worden gepland op basis van de klachten en het klinische beeld.
In welke situaties moet een verhoogd lactaat serieus worden genomen?
Een voorbijgaande lactaatstijging door inspanning moet worden onderscheiden van een verhoging die optreedt tijdens ziekte. Wanneer er sprake is van snelle of moeilijke ademhaling, ernstige vermoeidheid, verergering met misselijkheid en braken, verwardheid, lage bloeddruk of een toestand die aan shock doet denken, is een spoedevaluatie noodzakelijk. Verslechtering in het kader van een ernstige infectie, sepsis of ernstige hart- of longziekte is eveneens een belangrijk waarschuwingssignaal.
Deze klachten kunnen eerder wijzen op een onderliggend ernstig probleem dan op het lactaat zelf. Bij kortademigheid die niet verbetert in rust, duizeligheid, een verslechterende algemene toestand of bewustzijnsveranderingen is een bezoek aan de Spoedeisende Hulp aangewezen. Bij lichtere maar onverklaarde en terugkerende klachten die evaluatie vereisen, kan onderzoek door de afdeling Interne Geneeskunde richtinggevend zijn.
Samengevat zijn melkzuur en lactaat natuurlijke onderdelen van de energiestofwisseling. Melkzuurfermentatie helpt de glycolyse voort te zetten door via de omzetting van pyruvaat in lactaat NAD+ te regenereren. Een tijdelijke lactaatstijging bij inspanning kan vaak fysiologisch zijn; melkzuuracidose daarentegen is een ernstiger toestand die samen met de klachten moet worden beoordeeld. Het correcte onderscheid tussen deze begrippen helpt onnodige ongerustheid te verminderen en zorgt ervoor dat werkelijk belangrijke situaties tijdig worden herkend.
