Tarixi proseslər boyunca xəstələrin cərrahi müdaxilələrdən qaçmasına səbəb olan ağrını önləmək məqsədilə müxtəlif metodlar inkişaf etdirilmiş, ümumi anesteziyanın tətbiqinə başlanması ilə əməliyyat prosesləri daha nəzarətli hala gəlmişdir. Günümüzdə ümumi anestezi, anesteziya mütəxəssisi qərarı ilə bir çox müxtəlif cərrahi əməliyyatda istifadə oluna bilər. Ümumi anesteziya bədəndən necə atılır, ümumi anesteziya sonrası yan təsirlər və ümumi anesteziya allergiyası kimi mövzular, tətbiq prosesinin vacib mövzuları arasında yer alır və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə qiymətləndirilir.
Ümumi Anesteziya Nədir?
Ümumi anesteziya, damar vasitəsilə verilən dərman və ya nəfəs yolu ilə qəbul edilən anestezik qaz vasitəsilə təmin edilən tam yuxu halı olaraq təyin edilə bilər. Bu yuxu halı ilə zəruri əməliyyat, ağrı hissi və hərəkət ortadan qaldırlaraq təmin edilə bilir. Ağrılı cərrahi əməliyyat zamanı yatırılan xəstə, əməliyyat boyunca anesteziya mütəxəssisi tərəfindən izlənilir və müalicə edilir, ümumi anesteziya sonrası oyandırılır.
Ümumi Anesteziyaya Necə Qərar Verilir?
Lokal anesteziyadan fərqli olaraq əməliyyat zamanı xəstənin şüurunun tamamilə qapalı olduğu ümumi anesteziya metodunun tətbiqinə dair xəstənin ümumi vəziyyətini və seçimini də nəzərə alaraq qərar alacaq olan anesteziya həkimidir. Əməliyyat qərarı verildikdən sonra xəstə, əməliyyatdan əvvəl mütləq anesteziya mütəxəssisi tərəfindən qiymətləndirilir.
Anesteziya qərarından öncə xəstə müayinə edilir, zəruri test nümunələri alınır və anesteziya mütəxəssisi ilə görüşməsi təmin edilir. Bu proses sonrası xəstənin anesteziya riski müəyyən edilir, xəstə məlumatlanaraq potensial risklər izah edilir. Zəruri görüldüyündə xəstənin əlavə xəstəlikləri üçün müvafiq şöbədən konsultasiya istəyir.
Ümumi Anesteziya Necə Tətbiq Olunur?
Ümumi anesteziya tətbiqinə anesteziya mütəxəssisi tərəfindən qərar verilən xəstə, əməliyyat otağına alınır. Xəstəyə əməliyyat müddətində həyati funksiyalarının izlənə bilməsi adına zəruri olan cihazlar qoşulur. Xəstə damar vasitəsilə verilən dərman yardımı ilə yuxu halına salınır. Xəstə yuxuya getdikdən sonra, yuxu vəziyyətində nəfəs almasının təmin olunması üçün nəfəs borusuna tüp yerləşdirilir. Xəstənin yuxu halı zəruri tətbiqlərlə əməliyyatın sonuna qədər anesteziya mütəxəssisinin nəzarətində davam etdirilir.
Əməliyyatdan sonra anestezik qaz salınması sonlandırılır. Xəstəyə tüp vasitəsilə oyanana qədər oksigen verilir. Ümumi anesteziya sonrası oyanma vəziyyətinə keçən, şüuru və nəfəsi yetərli səviyyəyə çatan xəstənin nəfəs borusundakı tüp anesteziya mütəxəssisi tərəfindən çıxarılır.
Ümumi Anesteziya Kimlərə Tətbiq Olunmaz?
Amerika Anesteziya Dərnəyi tərəfindən xəstə risk dərəcələri ASA sinifləndirməsi adı verilən skorlara görə müəyyən edilmişdir. Bu sinifləndirmə çərçivəsində xəstə yüksək risk qrupunda yer alırsa və ümumi anesteziya metodunda qərar alınıbsa, anesteziya mütəxəssisi qarşılaşılacaq potensial problemləri müəyyən edir və xəstə üçün zəruri konsultasiyaları etdirərək, müvafiq şöbənin tövsiyələri doğrultusunda bu problemlərə əlaqədar zəruri tədbirləri alaraq riski azaltmağa çalışır.
Ümumi anesteziyaya uyğun olmayan xəstə sayı olduqca azdır. Buna görə də müəyyən bir qrup xəstə üçün ümumi anesteziyanın uyğun olmamasından danışılmamaqla birlikdə, bu mövzuda uyğun qərarı verəcək olan anesteziya mütəxəssisidir.
Ümumi Anesteziya Sonrası Proses Necədir?
Əməliyyat uğurla tamamlandıktan sonra xəstənin oyanması və sağalma prosesi başlayır. Ümumi anesteziya sonrası xəstələr adətən qısa müddətliyinə anesteziya mütəxəssislərinin nəzarətində bir oyanma otağında saxlanılır. Bu prosesdə, xəstənin nəfəsi, ürək atışları, təzyiqi və şüur vəziyyəti müntəzəm olaraq izlənir. Nəfəs yetərli hala gəldiyində və xəstə ətrafına reaksiya verməyə başladığında boğazına yerləşdirilən nəfəs tüpü çıxarılır.
Ümumi anesteziyanın təsirləri şəxsdən şəxsə fərqlilik göstərə bilər. Oyanma sonrası ilk saatlarda sərsəmlik, baş gicəllənməsi, mədə bulantısı kimi əlamətlər normal hesab edilir. Bu təsirlər adətən qısa müddətdə keçir, lakin bəzi şəxslərdə daha uzun sürə bilər. Əməliyyat növü və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə bağlı olaraq, anesteziya sonrası tam sağalma prosesi fərqlilik göstərə bilər.
Ümumi Anesteziya Bədəndən Necə Atılır?
Ümumi anesteziya zamanı istifadə olunan dərmanlar və qazlar, bədən tərəfindən zamanla metabolizə edilərək çıxarılır. Anestezik qazların böyük bir hissəsi tənəffüs yolu ilə kənara verilir, damar vasitəsilə verilən dərmanlar qaraciyər və böyrəklər vasitəsilə bədəndən təmizlənir. Bu prosesin sürəti, xəstənin yaşı, çəkisi, ümumi sağlamlıq durumu və orqan funksiyalarına bağlıdır.
Bədənin anestezik maddələri atmasını dəstəkləmək üçün bol su içilməsi, yüngül yürüşlər edilməsi və müntəzəm nəfəs məşqləri tövsiyə edilir. Böyrək və qaraciyər funksiyaları yetərsiz olan xəstələrdə bu atılım prosesi daha uzun ola bilər. Anesteziya mütəxəssisi, xəstənin vəziyyətinə görə bu prosesi yaxından izləyər.
Ümumi Anesteziya Sonrası Yan Təsirlər
Hər tibbi tətbiqdə olduğu kimi ümumi anesteziya sonrası da bəzi yan təsirlər yaşana bilər. Yan təsirlər əksəriyyətlə keçici və yüngül təsirlər olsa da, nadir hallarda daha ciddi hallar da ortaya çıxa bilər. Ümumi anesteziya sonrası tez-tez görülən yan təsirlər:
- Bulantı və qusma
- Boğazda qıcıqlanma və ya ağrı
- Sərsəmlik və baş gicəllənməsi
- Əzələ ağrıları
- Yaddaş qarışıqlığı və ya keçici şüur bulanıqlığı
Daha ciddi komplikasiyalar arasında allergik reaksiyalar, nəfəs problemləri, təzyiqdə düşmə və ya ürək ritm pozğunluqları mövcud ola bilər. Bu səbəblə xəstələr əməliyyat sonrası bir neçə saat boyunca yaxından izlənilir.
Ümumi Anesteziya Allergiyası Nədir?
Bəzi xəstələrdə istifadə edilən anestezik maddələrə qarşı nadir də olsa allergik reaksiyalar inkişaf edə bilər. Bu vəziyyət, "ümumi anesteziya allergiyası" olaraq adlandırılır. Bu cür reaksiyalar yüngül qaşıntıdan, ciddi nəfəs problemlərinə və ya həyati təhlükə yarada biləcək anafilaksi vəziyyətinə qədər geniş bir spektrdə baş verə bilər.
Allergiya riski daşıyan xəstələr üçün əməliyyat öncəsi mütləq detallı bir anesteziya qiymətləndirməsi aparılır. Daha əvvəlki anesteziya təcrübələri, istifadə olunan dərmanlara verilən reaksiyalar, ailə hekayəsi və allergiya keçmişi araşdırılır. Riskli vəziyyətlərdə xüsusi tədbirlər alınaraq allergiya riski minimuma endirilməyə çalışılır.
Tez-tez Verilən Suallar
Ümumi anesteziya sonrası oyandıqdan sonra nə qədər müddətdə normal yaşama dönülür?
Ümumi anesteziya sonrası sağalma prosesi əməliyyata və xəstənin sağlamlıq durumuna bağlı dəyişir. Kiçik və qısa sürən əməliyyatlarda xəstə bir neçə saat içində evə buraxılabilir, daha böyük cərrahiyyələrdən sonra isə xəstəxanada bir neçə gün nəzarət altında saxlanıla bilər. İlk günlərdə yüngül sərsəmlik, yorğunluq və fokuslanma problemlərinin yaşanması normaldır.
Ümumi anesteziya ilə bağlı riskləri ən aza endirmək üçün nə edilə bilər?
Anesteziya mütəxəssisi, xəstənin bütün tibbi keçmişini qiymətləndirərək potensial riskləri əvvəlcədən müəyyən etməyə çalışır. İstifadə olunan dərmanlar, xroniki xəstəliklər, allergiyalar və siqaret-alkoqol istifadəsi kimi faktorlar anesteziya planlamasında kritik rol oynayır. Eyni zamanda əməliyyat öncəsi bəzi müayinələr və lazım olduqda müvafiq şöbələrdən konsultasiyalar da bu riskləri azaltmağa kömək edir.
Ümumi anesteziya sonrası yaddaş itkisi yaşanırmı?
Bəzi xəstələrdə xüsusilə yaşlı fərdlərdə, ümumi anesteziya sonrası keçici yaddaş problemləri görülə bilər. Bu vəziyyət bir neçə gün içində düzəlir. Ancaq bəzi araşdırmalar, çox uzun sürən və ya təkrarlanan ümumi anesteziyaların irəli yaşlarda bilişsel funksiyaları mənfi təsir edə biləcəyini göstərməkdədir. Bu səbəbdən riskli xəstələrdə əməliyyat qərarı multidisiplinar qiymətləndirmə ilə verilməlidir.
Ümumi anesteziya hamilələrdə tətbiq edilə bilərmi?
Hamiləlik zamanı zəruri bir cərrahi müdaxilə lazımdırsa, ümumi anesteziya diqqətlə tətbiq edilə bilər. Hər zaman önəmli olan ananın və körpənin təhlükəsizliyidir. Hamiləliyin ilk üç ayında ümumi anesteziya tətbiqindən çəkinilməsi tövsiyə edilir, çünki bu dövrdə körpənin orqan inkişafı davam edir. İkinci trimester, zəruri əməliyyatlar baxımından ən təhlükəsiz dövr olaraq qəbul edilir. Anesteziya mütəxəssisi və qadın doğum mütəxəssisi birlikdə qərar verərək riski minimuma endirməyə çalışır.
