Ebola virusu deyəndə əksər insanların ağlına əvvəlcə yüksək hərarət və qanaxma gəlir; halbuki xəstəlik hər zaman bu qədər tipik başlamır. İlk günlərdə mənzərə qrifə bənzər şikayətlərlə özünü göstərə bilər və buna görə erkən dövrdə aşkarlanması çətinləşə bilər. Ən çox maraq doğuran məqamlar isə əlamətlərin necə başladığı, yoluxmanın hansı yollarla olduğu və qorunmaq üçün nələrin vacib hesab edildiyidir. Ebola ağır keçə bilsə də, hər hərarətli xəstəlik bu infeksiya demək deyil; qiymətləndirmədə şikayətlər qədər təmas və səyahət anamnezi də nəzərə alınır.
Bədəndə Necə Bir Xəstəlik Mənzərəsi Yaratır?
Ebola, qanaxmaya meyillilik və orqan funksiyalarında pozulma ilə irəliləyə bilən virus infeksiyasıdır. Xəstəlik çox zaman qəfil başlayan hərarət, nəzərə çarpan halsızlıq və əzələ ağrısı ilə özünü göstərir. Sonrakı günlərdə qusma, ishal və qarın ağrısı inkişaf etdikdə maye itkisi arta bilər; bu da qısa müddətdə ümumi vəziyyətin ağırlaşmasına səbəb ola bilər. Cəmiyyət arasında geniş yayılmış fikrin əksinə olaraq, qanaxma hər xəstədə görülmür. Əgər olarsa, daha çox gec mərhələdə dəridə göyərmə, diş əti qanaması, qusuntu və ya nəcisdə qan kimi əlamətlərlə diqqət çəkir. Erkən diaqnoz və dəstəkləyici müalicə, xəstənin izlənməsi və maye balansının qorunması baxımından həyati fərq yaradır.
Ebolanın Əlamətləri Necə Başlayır?
Əlamətlər çox vaxt qəfil ortaya çıxır və ilk saatlarda digər infeksiyalarla qarışdırıla bilər. Buna görə tək bir şikayətə deyil, şikayətlərin birlikdə görülməsinə və anamnezə baxılır.
Qəfil Hərarət və Şiddətli Halsızlıq
Xəstəliyin başlanğıcında ən çox diqqət çəkən əlamətlərdən biri yüksələn hərarətdir. Buna gündəlik işləri çətinləşdirən nəzərə çarpan halsızlıq qoşula bilər. Şəxs qısa müddətdə özünü tükənmiş hiss edə və ayağa qalxmaqda çətinlik çəkə bilər.
Əzələ Ağrısı və Baş Ağrısı
Əzələlərdə yayğın ağrı, sınıqlıq hissini artırır. Baş ağrısı da mənzərəyə qoşula bilər və adi yorğunluqdan daha ağır hiss oluna bilər. Boğaz ağrısı görüldükdə yuxarı tənəffüs yolu infeksiyası ilə səhv salına bilər, lakin anamnez bu nöqtədə müəyyənedicidir.
Qusma, İshal və Qarın Ağrısı
İrəliləyən dövrdə mədə-bağırsaq sistemi şikayətləri önə çıxar. Qusma və ishal tezləşdikdə bədən sürətlə maye itirir. Qarın ağrısı, iştahsızlıq və ümumi yorğunluq bu mərhələdə daha aydın hala gələ bilər.
Qanaxma və Göyərmə Əlamətləri
Ebolanın əlamətləri arasında qanaxma yer alsa da, bu əlamət hər xəstədə gözlənilmir. İnkişaf etdikdə diş ətində qanama, dəri altı göyərmələr, nəcis və ya qusuntu ilə birlikdə qan kimi işarələr görülə bilər. Bu tip əlamətlər xəstəliyin daha ağır keçdiyini düşündürə bilər.
Şüur Dəyişikliyi və Ağırlaşma Əlamətləri
Sürətlə pisləşən halsızlıq, ətraf mühitə marağın azalması, başgicəllənmə və ya çaşqınlıq ciddi gedişat baxımından xəbərdaredicidir. Maye itkisi dərinləşdikcə qan təzyiqi düşə və ümumi vəziyyət poza bilər. Belə bir mənzərədə gecikmədən tibbi qiymətləndirmə aparılmalıdır.
Ebola Necə Yoluxur?
Ebola necə yoluxur sualının cavabı, qorunma baxımından ən kritik mövzulardan biridir. Virus, yoluxmuş şəxsin qanı və bədən mayeləri ilə birbaşa təmas nəticəsində yayılır. Gündəlik həyatda adi, qısa müddətli və təmassız qarşılaşmalar yoluxma üçün tipik yol sayılmır.
Qan və Bədən Mayeləri ilə Birbaşa Təmas
Yoluxma; qan, qusuntu, nəcis, tüpürcək, tər, sidik və ya digər bədən mayeləri ilə qorunmasız təmas olduqda baş verə bilər. Xüsusilə qulluq göstərən şəxslərdə, xəstə ilə sıx fiziki təmas riski artırır. Açıq yara və ya selikli qişalar təmas sahəsi olduqda keçid asanlaşır.
Çirklənmiş Əşya və Səthlər
Virus, yoluxmuş şəxsin bədən mayeləri ilə çirklənmiş çarpayı dəsti, geyim, dəsmal və ya tibbi ləvazimatlar üzərindən də yoluxa bilər. Buna görə təkcə xəstə ilə təmas deyil, onunla əlaqəli əşyaların təhlükəsiz şəkildə idarə olunması da vacibdir. Təmizlik və tullantıların idarə edilməsi bu nöqtədə birbaşa qoruyucu təsir göstərir.
Cənazəyə Hazırlıq Zamanı Təmas
Xəstəlik səbəbilə həyatını itirən şəxsin cəsədi də yoluxdurucu ola bilər. Cənazəyə hazırlıq, yuma və ya birbaşa təmas tələb edən prosedurlar zamanı risk yüksəlir. Belə hallarda xüsusi qorunma tədbirləri tələb olunur.
Əlamətlər Başlamadan Əvvəl Yoluxdururmu?
Mövcud bilgilərə görə, əlamətlər başlamadan əvvəl yoluxduruculuq gözlənilmir. Yəni şəxs əlamət göstərmirsə, ətrafına asanlıqla yaydığı düşünülmür. Bunun əvəzində, hərarət, qusma, ishal kimi şikayətlər başladıqdan sonra təmas riski əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Qorunma Üsulları və Peyvənd Haqqında Bilinməli Olanlar
Qorunmada əsas məqsəd, virusun bədən mayeləri ilə təmasını önləməkdir. Riskli bölgələrdə və ya təmas anamnezi olan hallarda fərdi qorunma tədbirləri, infeksiya zəncirinin qırılmasında həlledicidir.
Təmasdan Uzaq Durma və Əl Gigiyenası
Xəstə olduğu bilinən və ya şübhə edilən şəxsin qanı və bədən mayeləri ilə birbaşa təmasdan qaçınılmalıdır. Əllər uyğun şəkildə təmizlənməli; çirkli səthlərə toxunduqdan sonra ağız, burun və göz ətrafına toxunulmamalıdır. Yaxın qulluq tələb edən şəraitdə qoruyucu avadanlıqdan istifadə vacibdir.
Çirkli Əşyaların Təhlükəsiz İdarə Edilməsi
Geyim, yataq dəsti, dəsmal və oxşar əşyalar nizamsız şəkildə daşınmamalıdır. Bədən mayeləri ilə çirklənmiş materialların uyğun üsulla yığılması və təmizlənməsi lazımdır. Səhiyyə müəssisələrində bu proses xüsusi infeksiya nəzarəti qaydalarına uyğun aparılır.
Səyahət və Təmas Anamnezində Diqqət
Riskli bölgəyə səyahət etmiş olmaq təkbaşına xəstəlik demək deyil, lakin əlamətlərlə birlikdə qiymətləndirildikdə əhəmiyyət kəsb edir. Belə bir anamnez varsa, hərarət, halsızlıq, qusma və ya ishal başladıqda bunu tibb personalına açıq şəkildə bildirmək lazımdır. Məlumatın erkən verilməsi, həm şəxsin qiymətləndirilməsini, həm də ətrafın qorunmasını asanlaşdırır.
Peyvənd Məlumatı Necə Qiymətləndirilməlidir
Ebola üçün hazırlanmış peyvəndlər mövcuddur, lakin bunlar bütün növlərə qarşı eyni dərəcədə qoruma təmin etmir. Buna görə peyvənd məlumatı, ümumi ictimaiyyət üçün tək bir cümlə ilə yekunlaşdırıla bilməz. Hansı şəraitdə, kimlərə və hansı epidemiya şərtlərində tətbiq olunacağı ictimai sağlamlıq orqanları tərəfindən müəyyən edilir. Peyvənd var deyə digər qorunma tədbirlərinin gərəksiz olduğu düşünülməməlidir.
Hansı Əlamətlərdə Təcili Qiymətləndirmə Lazımdır?
Qəfil hərarətə, sürətlə artan qusma və ya ishalla birlikdə nəzərə çarpan halsızlıq və qarın ağrısına riskli təmas və ya səyahət anamnezi qoşulursa, təcili tibbi qiymətləndirmə tələb olunur. Səbəbi açıqlanmayan qanaxma, göyərmə, başgicəllənmə, şüur bulanıqlığı və ya ümumi vəziyyətdə sürətli pisləşmə də gözlənilməməlidir. Belə halda tibb müəssisəsinə getməzdən əvvəl təmas anamnezini telefonla bildirmək, təhlükəsiz yönləndirmə baxımından düzgün addımdır. Ebola şübhəsi, yalnız əlamətlərlə deyil, anamnez və müayinə ilə birlikdə dəyərləndirilir.
