HPV peyvəndi, dünya üzərində ən çox rast gəlinən cinsi yolla yoluxan infeksiyalardan biri olan Human Papillomavirus-a (HPV) qarşı qoruma təmin edən peyvənddir. Xüsusilə uşaqlıq boynu xərçəngi olmaq üzrə anogenital xərçənglər və genital ziyil əmələ gəlməsi ilə birbaşa əlaqəli olan virus-a qarşı qoruyucu immunitet yaratmaq üçün HPV peyvəndi həm qadınlara, həm də kişilərə müəyyən yaş aralıqlarında tətbiq olunur.
HPV Peyvəndi Nədir?
HPV peyvəndi Human Papilloma Virus-u (HPV) ilə əlaqəli infeksiyalardan və bu infeksiyaların səbəb ola biləcəyi uşaqlıq boynu xərçəngi, genital ziyil və digər anogenital xərçənglərdən qorumaq məqsədilə hazırlanmış peyvənddir.
Peyvənd orqanizmə həqiqi virus deyil, virusabənzər hissəciklər verərək qoruma təmin edir. Bu hissəciklər HPV-nin xarici zülal qabığını təqlid edir, lakin genetik material daşımadıqları üçün infeksiya yaratmaq qabiliyyəti yoxdur. İmmunitet sistemi bu hissəcikləri tanıyaraq qoruyucu anticisimlər istehsal edir. Beləliklə, şəxs həqiqi virusla qarşılaşdıqda orqanizm virusu sürətilə tanıyıb zərərsizləşdirə biləcək immun cavabı öncədən formalaşdırmış olur.
HPV peyvəndləri əhatə etdiyi HPV tiplərinin sayına görə fərqlənir. Hazırda ən geniş qoruma sahəsi təklif edən doqquz valentli HPV peyvəndi (9vHPV); HPV 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 və 58 tiplərinə qarşı təsirlidir. Bu doqquz tip uşaqlıq boynu xərçənglərinin təxminən 90%-dən və genital ziyillərin çox böyük hissəsindən məsul hesab olunur.
HPV Peyvəndi Kimlərə Tətbiq Olunur?
HPV peyvəndi yaş, cinsiyyət və fərdi sağlamlıq qiymətləndirilməsinə əsasən uşaqlara, yeniyetmələrə və böyüklərə tətbiq oluna bilən peyvənddir.
HPV peyvəndi 9–14 yaş arası uşaqlarda rutin peyvəndləmə çərçivəsində qiymətləndirilə bilər. 15–45 yaş arası şəxslərdə isə peyvəndin uyğunluğu yaşa, sağlamlıq vəziyyətinə və tibbi tarixçəyə əsasən fərdi şəkildə qiymətləndirilə bilər.
HPV Peyvəndi Kimlərə Tətbiq Olunmur?
Hər bir peyvənddə olduğu kimi HPV peyvəndinin də tətbiq edilməməsi gərəkən vəziyyətlər vardır. Bəzi xüsusi hallarda HPV peyvəndinin vurulması təxirə salına bilər və ya həkim qiymətləndirməsi tələb oluna bilər.
Bunlara aşağıdakılar daxildir:
-
Peyvəndin tərkib hissələrinə qarşı məlum allergiyası olan şəxslər.
-
Hamiləlik dövründə olan qadınlar.
-
Peyvəndin vurulduğu gündə hərarəti olan və ya kəskin xəstəlik keçiren şəxslər.
-
Öncəki HPV peyvəndi dozasına qarşı ciddi allergik reaksiya (anafilaksiya) keçirmiş şəxslər.
Bu vəziyyətlər hər bir fərd üçün fərqlilik göstərə bilər.
HPV Peyvəndi Nə Zaman Vurulmalıdır?
HPV peyvəndi fərqli yaş qruplarında qiymətləndirilə bilsə də, tətbiq vaxtı immunitet sisteminin verəcəyi cavab baxımından əhəmiyyət daşıya bilər. Bu səbəbdən peyvəndləmə üçün ideal yaş aralığı 9–14 olaraq müəyyən edilib. Lakin bu, böyüklərin peyvənddən faydalana bilməyəcəyi demək deyil. 15–45 yaş aralığındakı şəxslər də həkimlə müzakirədən sonra peyvənd oluna bilər; xüsusilə hələ yoluxulmamış HPV tiplərinə qarşı əlavə qorunma əldə oluna bilər.
HPV Peyvəndi Neçə Doza Tətbiq Olunur?
HPV peyvəndinin doza sayı peyvəndə başlanılan yaşa görə dəyişə bilər. Bəzi yaş qruplarında iki doza kifayət hesab olunduğu halda, bəzi şəxslərdə üç dozadan ibarət sxem tətbiq olunur. Xüsusilə peyvəndə hansı yaşda başlanması immun sisteminin verəcəyi cavab baxımından vacib ola bilər.
9–14 Yaş Aralığında HPV Peyvəndi (2 Doza)
Bu yaş qrupunda immun sisteminin yaratdığı cavabın daha güclü ola bilməsi səbəbilə iki dozalıq sxem tərtib oluna bilər.
Tətbiq sxemi adətən bu şəkildədir:
-
1-ci doza,
-
Birinci dozadan təxminən 6 ay sonra 2-ci doza
şəklində planlaşdırıla bilər.
Bu yaş aralığında iki dozanın kifayət etməsi, immun sisteminin peyvəndlərə verdiyi cavabın daha effektiv olması ilə əlaqələndirilir.
15 Yaş və üzəri HPV Peyvəndi (3 Doza)
15 yaş və üzərində olan şəxslərdə üç dozalıq tətbiq sxemi nəzərdən keçirilə bilər.
Ümumi tətbiq sxemi:
-
1-ci doza,
-
2-ci ayda ikinci doza,
-
6-cı ayda üçüncü doza
formasındadır.
Həmçinin immun sisteminə təsir göstərən bəzi xüsusi hallarda və ya immun çatışmazlığı olan şəxslərdə də üç dozalıq tətbiq sxemi qiymətləndirilə bilər.
HPV peyvəndinin tətbiq təqvimi fərdi sağlamlıq xüsusiyyətlərinə görə dəyişə biləcəyi üçün qiymətləndirmə fərdi şəkildə aparılmalıdır.
HPV Peyvəndi Nə Zaman Qoruma Təmin Etməyə Başlayır?
HPV peyvəndindən sonra immun sisteminin cavab yaratması müəyyən vaxt tələb edə bilər. Birinci dozadan sonra immun cavab başlaya bilsə də, planlaşdırılmış tətbiq sxeminin tamamlana bilməsi bu prosesin əhəmiyyətli hissəsi hesab olunur. Bu müddətin uzunluğu fərdi xüsusiyyətlərə görə dəyişə bilər.
HPV Peyvəndinin Mümkün Yan Təsirləri Hansılardır?
HPV peyvəndindən sonra bəzi şəxslərdə yüngül və adətən qısa müddətli yan təsirlər yarana bilər. Bu təsirlər çox zaman immun sisteminin peyvəndə verdiyi təbii cavabla əlaqəli ola bilər.
Hər peyvənd tətbiqində olduğu kimi peyvənd vurulduqdan sonra da şəxsdən şəxsə dəyişə bilən bəzi keçici əlamətlər ortaya çıxa bilər. Bu əlamətlər hər bir fərddə görülməyə bilər və şiddəti dəyişkən ola bilər.
Mümkün yan təsirlərə aşağıdakıların daxil olması mümkündür:
-
Tətbiq edilən nahiyyədə ağrı və həssaslıq,
-
Yüngül qızartı,
-
Tətbiq nahiyyəsində şişkinlik,
-
Yorğunluq və halsızlıq hissi,
-
Yüngül hərarət,
-
Əzələ və ya oynaq ağrıları
daxil ola bilər.
Bu əlamətlər çoğu halda qısa müddət ərzində azala bilər. Gözlənilməyən və ya uzun müddət davam edən şikayətlər sahə üzrə ixtisaslaşmış həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
HPV Peyvəndindən Sonra Nələrə Diqqət Edilməlidir?
HPV peyvəndindən sonra şəxslər günlük həyatlarına davam edə bilərlər. Lakin tətbiq nahiyyəsində yarana biləcək keçici əlamətlərin izlənməsi və doza planının müntəzəm şəkildə davam etdirilməsi vacibdir.
HPV peyvəndindən sonra bəzi şəxslərdə yüngül və qısa müddətli reaksiyalar ola bilər. Bu hallar hər bir fərddə fərqli göstərir. Peyvənddən sonra ümumi sağlamlıq durumunun izlənməsi və planlaşdırılmış tətbiq prosesinin təqib olunması faydalı ola bilər.
Diqqət edilə biləcək məqamlar arasında:
-
Tətbiq nahiyyəsində yarana biləcək ağrı, qızartı və ya həssaslığı izləmək.
-
Gün ərzində kifayət qədər maye qəbuluna diqqət etmək.
-
Baş gicəllənməsi və halsızlıq hissi yaranarsa qısa müddət istirahət etmək.
-
Gözlənilməyən və ya uzun müddətli əlamətləri qiymətləndirmək.
-
Planlaşdırılmış doza təqviminə riayət etmək, gecikdirməmək.
-
Sağlamlıq durumunda dəyişiklik olduqda müvafiq tibbi qiymətləndirmələri izləmək.
HPV peyvəndindən sonra görülən təsirlər şəxsdən şəxsə fərqlilik göstərə bilər.
Tez-tez Verilən Suallar
HPV peyvəndi vurduran şəxs uşaqlıq boynu xərçəngi skrininqini dayandıra bilərmi?
Xeyr. HPV peyvəndi bütün HPV tiplərinə qarşı qoruma təmin etmir. Buna görə də peyvənd olunmuş şəxslər mütəmadi olaraq uşaqlıq boynu xərçəngi skrininqini (smear/HPV testi) davam etdirməlidirlər.
HPV peyvəndi kişilərə də vurulurmu?
Bəli. HPV peyvəndi qadınlarda olduğu kimi kişilərdə də müəyyən HPV tiplərinə qarşı immun cavab yaratmaq məqsədilə tətbiq olunur. Kişilər həm fərdi qorunma, həm də ictimai immunitet üçün peyvənd oluna bilərlər.
HPV ilə yoluxmuş şəxslərə peyvənd vurula bilərmi?
HPV ilə qarşılaşmaq həmişə bütün HPV tiplərinə yoluxma demək deyil. Buna görə də HPV ilə təmas anamnezi olan şəxslərdə peyvəndə uyğunluq fərdi şəkildə qiymətləndirilə bilər. Peyvəndlər müəyyən HPV tiplərinə qarşı immun cavab yaratmağı hədəflədiyi üçün tətbiq qərarı yaş, sağlamlıq durumu və tibbi qiymətləndirmə kimi amillərə görə dəyişə bilər.
HPV peyvəndi nə qədər müddət qoruma təmin edir?
Uzunmüddətli izləmə tədqiqatları HPV peyvəndinin effektivliyinin peyvəndləmədən sonra ən azı 10–12 il davam etdiyini göstərir. Xatırlatma dozasının zəruriliyi ilə bağlı araşdırmalar davam edir.
HPV peyvəndi hamiləlik dövründə tətbiq oluna bilərmi?
HPV peyvəndinin tətbiq planı, hamiləlik kimi xüsusi hallarda, fərdi qiymətləndirməyə əsasən dəyişə bilər.
