Gözlérin gördüyü hər şey beyinə çatmadan öncə optik sinirdən keçir, buna görə də bu sinirin sağlamlığı birbaşa görmə keyfiyyətini müəyyənləşdirir. Optik atrofiya; görmə sinirini təşkil edən liflərin zədələnərək funksiyasını itirməsi nəticəsində ortaya çıxan bir göz sağlamlığı problemidir. Bu vəziyyət; müxtəlif göz xəstəlikləri, qan-dövranı problemləri, nevroloji xəstəliklər və ya travmalar nəticəsində inkişaf edə bilər. Erkən mərhələdə aşkar olunması, altda yatan säbəblərin qiymətləndirilməsi baxımından önemlidir.
Optik Atrofiya Nədir?
Optik atrofiya, gözdən beyinə vizual məlumatı daşıyan görmə siniri liflərinin degenerasiyası və ya itirilməsi ilə xarakterizə olunan bir vəziyyətdir. Nəticədə görmə kəskinliyində azalma, rəng qavrayışında pozulma və ya görmə sahəsində daralma yarana bilər.
Optik sinir, təxminən 1,2 milyon sinir lifindən ibarətdir və retinanın işığa hüsas hüceyrələrindən (fotoreseptorlar) gələn elektrik siqnallarını beynin vizual korteksinə daşıyır. Bu liflərdə yaranan zədələnmə qalıcı ola biləcəyi üçün, optik atrofiyanın müalicə yanaşmasında çox zaman altda yatan säbəbin müəyyənləşdirilməsinə və prosesin idarə olunmasına fokuslanılır.
Tibbi təsnifatda optik atrofiya; birincili, ikincili və konsekutiv olmaqla üç qrupa ayrılır. Birincili atrofiya birbaşa sinir liflərinə dəyən zədədən, ikincili atrofiya xroniki papilödem kimi uzunmüddətli təzyiq nəticəsindən, konsekutiv atrofiya isə retina xəstəliklərindən qaynaqlana bilər. Bu fərqləndirmə, diaqnostik prosesdə altda yatan säbəbin müəyyənləşdirilməsinə kömək edir.
Optik Atrofiya Sə̈bəbləri Nələrdir?
Optik atrofiyanın ən çox rast gəlinən säbəbləri arasında qlaukoma, optik sinir iltihabı (optik nevrit), kəllədaxili təzyiqin artması, iskemik optik nevropatiya və bəzı sistemik xəstəliklər yer alır.
Əsas optik atrofiya säbəbləri bunlardır:
-
Qlaukoma
-
İskemik optik nevropatiya
-
Mərkəzi retina veninin tıxanması
-
Retinitis pigmentosa və digər retinal distrofiyalar
-
Kəllə travmaları
-
B12 vitamini və folat çatışmazlığı
Optik Atrofiya Əlamətləri Nələrdir?
Optik atrofiyanın erkən dövr əlamətləri insandan insana fərqlənə bilər. Bəzi şəxslər görmədə aydınlığın azalmasını hiss edərkən, bəziləri rəngləri daha solğun və ya fərqli qəbul etdiyini ifadə edə bilər.
Optik atrofiya əlamətləri, zədələnən sinir liflərinin yerləşməsinə və zədələnmə dərəcəsinə görə fərqlilik göstərə bilər:
- Görmə Kəsqinliyində Azalma
Ən çox rast gəlinən əlamətdir. Uzaq və ya yaxın obyektlər bulanıq görünməyə başlaya bilər. Bu dəyişiklik ani və ya tədricən irəliləyən şəkildə inkişaf edə bilər.
- Rəng Qavrayışında Pozulma
Rənglər solğun, donuq və ya normaldan fərqli görünə bilər. Xüsusilə qırmızı-yaşıl rəng fərqləndirilməsində çətinlik optik sinir zədələnməsinin erkən əlaməti ola bilər.
- Görmə Sahəsi Pozğunluqları
Mərkəzi və ya periferik görüş sahəsində qaranlıq sahə (skotom), daralma və ya tunel görmə hissi yarana bilər.
- Işığa Həssaslıq (Fotofobiya)
Optik sinir funksiyalarında meydana gələn dəyişikliklər işığa qarşı həssaslığın inkişafına səbəb ola bilər. Xüsusilə günəş işığı, avtomobil faraları və qapalı məkan işıqlandırmaları gözdə narahatlıq hissi və gözləri qısma ehtiyacı yarada bilər.
- Afferent Bəbək Defekti
Bir gözə işıq tutduqda hər iki gözdə də bəbək reaksiyasının azalması ilə özünü göstəən bu əlamət, göz müayinəsində aşkar olunan əhəmiyyətli kliniki işarədir.
Optik Atrofiya Diaqnozu Necə Qoyulur?
Optik atrofiya, göz dibi müayinəsində (fundoskopiya) optik diskin solğun, boz-ağ rəng alması ilə diaqnoz edilə bilər. Optik koherens tomoqrafiya, görmə sahəsi testi və lazım gəldikdə nevro-görüntüləmə diaqnozu dəsdəkləyə bilər.
Diaqnostik proses adətən aşağıdakı addımları əhatə edir:
-
Fundoskopiya / Göz Dibi Müayinəsi: Optik diskin rənginin və quruluşunun qiymətləndirilməsi.
-
Görmə Kəsqinliyi Testi: Snellen cədvəli ilə ölçülmə.
-
Görmə Sahəsi Testi (Perimetriya): Görmə sahəsinin daralıb-daralmadığının təyin edilməsi.
-
OCT (Optik Koherens Tomoqrafiya): Sinir lifi qatının qalınlığının mikron səviyyəsində ölçülməsi.
-
Rəngli Görmə Testləri: Ishihara və ya Farnsworth-Munsell testi.
-
MRT / KT Görüntüləmə: Nevroloji säbəblərin araşdırılmasında istifadə olunur.
-
Bəbək Reaksiyası Testləri: Afferent bəbək defektinin təyini.
Optik Atrofiyanın Müalicəsi Var mı?
Mövcud araşdırmalara əsasən, optik atrofiya üçün dəqiq, tam sağaldıcı müalicə mövcud deyil. Lakin altda yatan säbəbin müəyyən edilərək aradan qaldırılması sinir zədələnməsinin irəliləməsini dayandırmağa kömək edə bilər. Araşdırmalar sinir qoruyucu (nevroprotektiv) müalicələr üzərində davam edir.
Optik sinirdə yaranan zədələnmənin bəzı hallarda qalıcı ola biləcəyi də məlumdur. Buna görə də hədəf çox zaman mövcud görmə funksiyalarını qorumağa yönəlik olur. Qlaukoma, qan-dövranı problemləri və ya iltihabi xəstəliklər kimi säbəblər aşkar edildikdə, altda yatan vəziyyətin nəzarət altına alınması hədəflənir. Optik atrofiya müalicəsi fərdi qaydada, pasiyentə xas olaraq qiymətləndirilməlidir.
Optik Atrofiya və Kök Hüceyrə Müalicəsi
Kök hüceyrə tətbiqləri optik atrofiya sahəsində araşdırılan mövzular arasındadır. Bu sahədə elmi tədqiqatlar davam etməkdədir. Kök hüceyrə müalicəsinin optik atrofiyada standart bir yöntəm kimi tətbiq oluna bilməsi üçün daha geniş və dayanıqlı elmi dəlillərə ehtiyac var.
Bu səbəbdən, kök hüceyrə müalicəsinə yönləndirən hər cür qərarın, sahə üzrə ixtisaslaşmış bir göz xəstəlikləri və ya nevrologiya mütəxəssisi ilə birlikdə qiymətləndirilməsi m övsümlət olunur.
Optik Atrofiya Əməliyyatı
Optik atrofiya üçün tətbiq ediləcək yanaşma, sinir zədələnməsinin säbəbinə görə dəyişə bilər. Lakin optik sinirdə yaranan hər zədənin cərrahi yöntəmlərlə tam bərpa olunması mümkün olmaya bilər.
Bəzi hallarda altda yatan göz xəstəliyinə yönəlik cərrahi müdaxilələr planlaşdırıla bilər. Xüsusilə qlaukoma kimi xəstəliklərdə göz daxili təzyiqi nəzarətdə saxlamağa yönəlik tətbiqlər gündəmə gələ bilər.
Uşaqlarda Optik Atrofiya Görülürmü?
Optik atrofiya, uşaq yaş dövründə də rast gələ bilər. Doğuşdan olan xəstəliklər, irsi sindromlar və ya bəzi nevroloji vəziyyətlər uşaqlarda optik sinir zədələnməsinə säbəb ola bilər.
Uşaqlarda:
-
Obyektlərə fokuslanmaqda çətinlik,
-
Göz təması qura bilməmək,
-
Vizual izləmənin zəif olması,
-
Işığa həddindən artıq həssaslıq
kimi əlamətlər diqqət çəkə bilər.
Nə Zaman Həkimə Müraciət Etməli?
Aşağıdakı əlamətlər olduqda göz xəstəlikləri üzrə mütəxəssis müayinəsi müvafiq ola bilər:
-
Görüşdə ani və ya sürəətlə irəliləyən pisləşmə
-
Rənglərin birdən-birə solğunlaşması və ya dəyişməsi
-
Görmə sahəsində qaranlıq sahə və ya daralma hissi
-
Göz arxasında ağrı ilə birlikdə görmə pozğunluğu
-
Bir gözü bağladıqda görüşün aydın şəkildə dəyişməsi
Altda yatan säbəbin müəyyən edilməsi baxımından erkən diaqnoz vacibdir.
Optik atrofiya, görmə sağlamlığını birbaşa təhdid edən və erkən tanının əhəmiyyət daşıdığı bir vəziyyətdir. Sinir liflərindəki zədələnmə çox vaxt qalıcı olmaqla yanaşı, altda yatan säbəbin vaxtında aşkar olunması və müvafiq tibbi idarəetmə ilə daha çox görmə itkisi qarşısı alınmağa çalışıla bilər. Hər hansı bir dəyişiklik hiss edildikdə göz xəstəlikləri üzrə mütəxəssisə müraciət etmək ən düzgün yanaşmadır.
Tez-Tez Verilən Suallar
Optik atrofiya qalıcı görmə itkisinə säbəb olurmu?
Mövcud tibbi biliklərə əsasən, zədələnmiş sinir liflərinin çoxunda öz-özünə yenilənmə qabiliyyəti yoxdur. Buna görə də mövcud zədələnmə qalıcı ola bilər. Lakin erkən diaqnoz və säbəbin müvafiq şəkildə idarə olunması itkilərin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.
Optik atrofiya tək gözdə olur?
Hər iki gözdə də görünə bilər. Tək tərəfli atrofiya adətən lokal bir säbəbə (travma, iskemik zədə, şiş təzyiqi) işarə edərkən, ikitərəfli atrofiya sistemik və ya nevroloji bir vəziyyəti düşündürür.
Optik atrofiyada görmə yaxşılaşa bilərmi?
Säbəbin erkən mərhələdə və effektiv şəkildə müalicə edildiyi bəzi hallarda qismən görmənin bərpası mümkündür. Lakin irəliləmiş sinir zədələnmələrində funksional yaxşılaşma məhdud qala bilər.
Optik atrofiya MRT-də görünürmü?
Bəzi hallarda optik sinir və beyin quruluşlarını qiymətləndirmək üçün MRT görüntüləmə yöntəmlərindən istifadə oluna bilər.
