Xroniki Böyrək Xəstəliyi bütün dünyada geniş rast gəlinən əhəmiyyətli bir sağlamlıq problemidir. Türk Nefroloji Cəmiyyətinin apardığı skrininq tədqiqatının nəticələri Türkiyədə hər 6-7 yetkin şəxsdən 1-də xroniki böyrək xəstəliyi olduğunu göstərir. Bununla belə, dünya miqyasında aparılan araşdırmalara əsasən, 10 böyrək xəstəsindən yalnız 1-i xəstəliyinin fərqindədir. Xəstəliyin vaxtında aşkar olunmaması, onun irəliləməsinə və xəstəliyə bağlı ölüm göstəricilərinin artmasına səbəb olur.
Xroniki böyrək xəstəliyinin ən geniş yayılmış səbəblərindən biri şəkərli diabet olmaqla yanaşı, böyrək daşı, ilkin (primer) böyrək xəstəlikləri, infeksiya, dərman zəhərlənmələri və arterial təzyiq kimi amillərin də bu xəstəliyə səbəb ola bildiyi məlumdur.
Xüsusilə erkən mərhələlərdə aydın əlamətlər verməyə bilən xroniki böyrək xəstəliyinin ilk əlaməti adətən halsızlıq və günlük fəaliyyət zamanı əzələ zəifliyidir. Digər əlamətlər aşağıdakı kimidir:
- Nəfəs darlığı
- Yuxu pozğunluqları
- Qusma, ürəkbulanma
- İştahın və çəkinin azalması
- Üşümə hissi
- Yorğunluq
- Üz, əl, ayaq və qıçlarda şişkinlik
- Günlük sidik ifrazında azalma
Şəxsin sağlamlıq vəziyyətini yaxından izləyərək müayinəyə getməsi erkən diaqnoza imkan yaratdığından böyrək çatışmazlığının və ölümün qarşısını almaq mümkündür.
Xroniki böyrək xəstəliyindən qorunmaq üçün müntəzəm fiziki fəallıq aparılmalı, günlük 6000 addım mésləhət görülür. Gündə 1,5–2 litr su içilməlidir. Türkiyədə günlük duz qəbulu çox yüksəkdir. Günlük 5 qram və daha azı mésləhət olunur. Həkim resepti olmadan antibiotik və ağrıkəsici istifadəsindən qaçınmalı, siqarət və alkoqol istifadəsindən uzaq durulmalıdır. İdeal bədən çəkisi qorunmalıdır.
Beynəlxalq Nefrologiya Cəmiyyəti (ISN) və Beynəlxalq Böyrək Fondları Federasiyalarının birgə təşəbbüsü olaraq xroniki böyrək xəstəliklərinin əhəmiyyətinə diqqət çəkmək məqsədilə hər il mart ayının ikinci cümə axşamı Bütündünya Böyrək Günü kimi müəyyən edilmişdir.
Xroniki böyrək xəstəliyi əlamətləri olduğunu düşünən şəxslər mütləq şəkildə ixtisaslı həkimə müraciət edərək müayinə olunmalı və lazımi tədbirləri görməlidirlər. Xəstəliyin erkən dövrdə diaqnozu böyrək çatışmazlığı kimi ağır vəziyyətlərin qarşısını alaraq həyat qurtarır.
Xroniki Böyrək Xəstəliyi Nədir? Əlamətləri və Risk Amilləri Hansılardır?
Xroniki böyrək xəstəliyi böyrəklərin zamanla tədricən funksiyalarını itirməsi nəticəsində ortaya çıxan ciddi bir sağlamlıq problemidir. Adətən sinsi şəkildə irəliləyən bu xəstəlik ilk mərhələlərdə aydın şikayətlərə səbəb olmaya bilər. Lakin zamanla orqanizmdə yığılan artıq tullantı maddələr və maye ümumi sağlamlıq üzərində əhəmiyyətli təsirlər yarada bilər.
“Xroniki böyrək xəstəliyi nədir?” sualı bu xəstəlik haqqında mélumat almaq istəyən şəxslər tərəfindən tez-tez verilir. Xəstəlik, qlomerulyar filtrasiya sürəti (GFR) adlandırılan böyrəklərin süzmə qabiliyyətində davamlı azalma ilə xarakterizə olunur. Bu azalma üç aydan daha çox davam etdikdə və böyrək zədələnməsi mövcud olduqda xroniki böyrək xəstəliyindən söhbət gedir.
Xroniki Böyrək Xəstəliyinin Əlamətləri
Xroniki böyrək xəstəliyinin əlamətləri çox vaxt xəstəliyin géç mərhələlərində aydın şəkildə hiss olunur. Bu əlamətlər aşağıdakılar ola bilər:
- Daimi halsızlıq və yorğunluq
- Gecə tez-tez sidiyə çıxma
- Göz altlarında şişkinlik
- Ayaqlarda, pəncələrdə və topuqlarda ödem (şişkinlik)
- Dəridə quruluq və qaşınma
- Ürəkbulanma, qusma və iştahasızlıq
- Nəfəs darlığı
- Konsentrasiya pozğunluğu
Bu simptomların mövcudluğu şəxsin vaxt itirmədən nefroloq mütəxəssisə müraciət etməsini tələb edir. Çünki xroniki böyrək xəstəliyi (XBX) adətən sinsi şəkildə irəliləyən və başlanğıcda əlamət verməyən bir xəstəlikdir. Əlamətlərin ortaya çıxması adətən böyrək funksiyalarının əhəmiyyətli dərəcədə azaldığı anlamına gəlir. Buna görə də risk amillərinə sahib şəxslərdə müntəzəm sağlamlıq yoxlamalarının aparılması çox vacibdir.
Xroniki böyrək xəstəliyi irəlilədikcə, orqanizmdə birçox sistemi təsir edən müxtəlif fəsadlara səbəb ola bilər. Məsələn, böyrəklər qanı kifayət qədər süzə bilmədikdə, qanda tullantı maddələr və artıq maye yığılaraq orqanizmdə toksik təsir göstərir. Bu vəziyyət başda ürək-damar xəstəlikləri olmaqla yüksək təzyiq, anemiya, sümük-mineral pozğunluqları və elektrolit disbalansı kimi ciddi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər.
Xroniki böyrək xəstəliyinin erkən mərhələdə aşkar olunması xəstəliyin irəliləməsinin dayandırılması və ya yavaşıdılması baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır. Erkən diaqnoz sayəsində həyat tərzi dəyişiklikləri, dərman müalicəsi və xəstəliyə səbəb olan əsas problemin (məsələn, diabet və ya hipertenziya) nəzarət altına alınması mümkündür. Beləliklə, böyrək çatışmazlığı kimi geridönüşü olmayan ağırlaşmaların qarşısını almaq olar.
Xroniki böyrək xəstəliyinin diaqnozu adətən sadə qan və sidik analizləri ilə qoyulur. Kreatinin səviyyəsi və qlomerulyar filtrasiya sürətinin (GFR) ölçülməsi böyrək funksiyaları haqqında əhəmiyyətli mélumat verir. Sidikdə protein və ya albumin aşkarlanması böyrək zədələnməsinin erkən göstəricisi ola bilər. Bu testlərin müntəzəm aralıqlarla aparılması xəstəliyin irəliləyib-irəliləmədiyinin izlənməsinə imkan yaradır.
Xroniki böyrək xəstəliyi diaqnozu qoyulmuş şəxslər üçün sağlam həyat tərzi mənimsəmək son dərəcə vacibdir. Duz və zülal qəbulunun məhdudlaşdırılması, kifayət qədər maye qəbulu, müntəzəm fiziki fəaliyyət, ideal bədən çəkisinin qorunması və siqaretin tərgidilməsi kimi vərdişlər xəstəliyin gedişinə müsbət təsir göstərir. Həkimin təyin etdiyi dərmanların müntəzəm qəbulu və nəzarət müayinələrinin laqeyd edilməməsi lazımdır. Böyrək funksiyalarının ciddi şəkildə pozulduğu son mərhələ xroniki böyrək xəstəliyində isə dializ müalicəsi və ya böyrək transplantasiyası gündəmə gələ bilər. Bu irəliləmiş mərhələyə çatmadan əvvəl zəruri tədbirlərin görülməsi həyat keyfiyyətinin qorunması baxımından kritik rol oynayır.
Xroniki böyrək xəstəliyinin əlamətləri adətən sakit, gizli şəkildə inkişaf edir və çoğu zaman xəstəlik irəlilədikdən sonra fərq edilir. Buna görə də, xüsusilə risk qrupuna daxil olan şəxslərin müntəzəm müayinələrini laqeyd etməməsi, erkən diaqnoz və effektiv müalicə baxımından çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Sağlam böyrəklər üçün balanslı qidalanma, müntəzəm həyat tərzi və şüurlu sağlamlıq nəzarəti həyati əhəmiyyətə malikdir.
Xroniki Böyrək Xəstəliyinin Risk Amilləri
Xroniki böyrək xəstəliyinin risk amilləri arasında ən geniş yayılmış olanlar bunlardır:
- Diyabet (şəkər xəstəliyi): Ən çox rast gəlinən səbəblərdən biridir.
- Hipertenziya (yüksek təzyiq): Uzunmüddətli yüksək təzyiq böyrəklərə zərər verə bilər.
- Ailədə böyrək xəstəliyi anamnezi: Genetik meyllilik riski artırır.
- Yaş: 60 yaşdan yuxarı şəxslərdə daha çox rast gəlinir.
- Siqaret və alkoqol istifadəsi: Böyrək funksiyalarına mənfi təsir göstərə bilər.
- Piylənmə (obezite): Həm diabet, həm də hipertenziya inkişafını təşviq edir.
- Tez-tez ağrıkəsici istifadəsi: Böyrək toxumasını zədələyərək fəsada səbəb ola bilər.
Bu risk amillərinə sahib şəxslərin müntəzəm olaraq tibbi müayinələrdən keçməsi xəstəliyin erkən diaqnozunu təmin edir. Erkən diaqnoz sayəsində böyrək funksiyalarındakı pozğunluqların irəliləməsi yavaşıdıla bilər və həyat keyfiyyəti qoruna bilər. Sağlam həyat vərdişlərinin mənimsənilməsi — balanslı qidalanma, kifayət qədər su qəbulu, fiziki aktivlik və zərərli vərdişlərdən uzaq durma — böyrək sağlamlığının qorunmasında əhəmiyyətli rol oynayır. Buna görə də risk amillərinə sahib şəxslərin həm həyat tərzlərini yenidən qiymətləndirmələri, həm də müntəzəm həkim müayinələrini laqeyd etməmələri çox vacibdir.
Tez-tez Verilən Suallar
Xroniki böyrək xəstəliyi nədir?
Xroniki böyrək xəstəliyi, böyrəklərin öz funksiyalarını tam şəkildə yerinə yetirə bilməməsi ilə geden, irəliləyici xarakter daşıyan bir xəstəlikdir. Bu xəstəlikdə böyrəklər qandakı tullantı maddələri və artıq mayeni kifayət qədər süzə bilmir. Xəstəlik adətən aylar və ya illər ərzində yavaşca inkişaf edir və ilk dövrlərdə aydın əlamət verməyə bilər. Lakin zamanla böyrək funksiyalarındakı azalma orqanizmdə toksinlərin yığılmasına səbəb olur. Bu isə şəxsin ümumi sağlamlığını ciddi şəkildə təhdid edir. Xəstəlik erkən mərhələdə aşkar olunub nəzarət altına alınmazsa, böyrək çatışmazlığına qədər irəliləyə bilər.
Xroniki böyrək xəstəliyinin ən geniş yayılmış əlamətləri hansılardır?
Xroniki böyrək xəstəliyinin əlamətləri xəstəliyin mərhələsinə görə dəyişə bilər. Erkən mərhələlərdə yüngül yorğunluq və halsızlıqla özünü göstərə biləcəyi halda, irəliləmiş mərhələlərdə daha ciddi simptomlar ortaya çıxır. Günlük fəaliyyətlər zamanı tez yorulma və halsızlıq hissi, ayaqlarda, topuqlarda və üzdə ödem (şişkinlik), sidik miqdarında dəyişiklik (gecə tez-tez sidiyə çıxma, az və ya köpüklü sidik), iştahasızlıq, ürəkbulanma və zamanla çəki itkisi, dəridə quruluq və inadkar qaşınmalar, konsentrasiya çətinliyi və yuxu problemləri kimi şikayətlər olduqda xroniki böyrək xəstəliyi ehtimalını qiymətləndirmək üçün mütləq nefroloq mütəxəssisə müraciət edilməlidir.
Xroniki böyrək xəstəliyi kimlərdə daha çox rast gəlinir?
Xroniki böyrək xəstəliyinin risk amilləri arasında bir çox geniş yayılmış sağlamlıq problemləri yer alır. Ən çox rast gəlinən səbəblərin başında diyabet (şəkər xəstəliyi) və hipertenziya (yüksək təzyiq) dayanır. Bu iki vəziyyət böyrəklərdəki damar strukturlarını zəiflədirək funksional itkisinə səbəb ola bilər. 60 yaş və üzrində olan şəxslərdə, ailəsində böyrək xəstəliyi anamnezi olanlarda, piylənmə problemi yaşayanlarda, siqaret və alkoqol kimi zərərli vərdişlərə sahib şəxslərdə, uzun müddət nəzarətsiz ağrıkəsici və ya antibiotik istifadə edənlərdə xroniki böyrək xəstəliyinə tutulma riski daha yüksəkdir. Bu qrupların müntəzəm sağlamlıq yoxlamalarından keçməsi son dərəcə əhəmiyyətlidir.
Erkən diaqnoz niyə bu qədər vacibdir?
Xroniki böyrək xəstəliyi sinsi irəliləyən bir xəstəlik olduğundan, onun erkən mərhələdə aşkar olunması xəstəliyin gedişinə müsbət təsir edir. Erkən diaqnoz sayəsində böyrək funksiyalarını qorumaq, xəstəliyin irəliləməsini yavaşıtmaq və ya dayandırmaq mümkündür. Bu yolla xəstə böyrək çatışmazlığı, dializ və ya böyrək transplantasiyası kimi irəliləmiş mərhələ müalicə ehtiyacları ilə qarşılaşmadan həyat keyfiyyətini davam etdirə bilər. Erkən diaqnoz üçün müntəzəm olaraq arterial təzyiq və qanda şəkər səviyyəsinin yoxlanılması, sidik və qan analizləri ilə böyrək funksiyalarının izlənməsi çox böyük əhəmiyyət kəsb edir.
