Mədə Yuyulması Necə Aparılır? Mədə Yuma Niyə Edilir?

Mədə yuyulması, tibbi adı ilə qastrik lavaj və ya gündəlik dildə deyildiyi kimi mədənin “pompalanması”, mədə məzmununu boru vasitəsilə uzaqlaşdırmağa yönəlmiş xəstəxana prosedurudur. Ən çox kəskin zəhərlənmə şübhəsində gündəmə gəlir. Lakin bu prosedur zənn edildiyi kimi zəhərlənmələrdə avtomatik tətbiq olunan standart bir üsul deyil. Müasir yanaşmada mədə yuyulması yalnız seçilmiş hallarda və gözlənilən fayda ciddi risklərdən daha yüksək olduqda nəzərə alınır.

Bu səbəbdən “Mədə yuyulması necə aparılır?” sualı, evdə edilə biləcək üsullar baxımından deyil, xəstəxana şəraitində həyata keçirilən nəzarətli tibbi prosedur çərçivəsində dəyərləndirilməlidir. Qəbul edilən maddənin növü və miqdarı, üzərindən keçən vaxt, şəxsin şüur vəziyyəti və hava yolunun təhlükəsizliyi qərarvermə prosesində birlikdə qiymətləndirilir. Şübhəli zəhərlənmədə qusdurma, duzlu su içirtmə və ya mədəni özbaşına “təmizləməyə” çalışmaq təhlükəsiz deyil; doğru yanaşma təcili tibbi qiymətləndirmədir.

Mədə Yuma Niyə Edilir?

Mədə yuyulmasının məqsədi, mədədə hələ də mövcud ola bilən zərərli maddənin bir hissəsini uzaqlaşdıraraq sorulmasını azaltmağa çalışmaqdır. Hər zəhərlənmədə edilməməsinin əsas səbəbi də budur: Prosedur yalnız həqiqətən mənalı bir fayda gözlənilirsə nəzərə alınır.

Qərar yalnız “zəhərli bir şey qəbul edilib” məlumatına əsasən verilmir. Qəbul edilən maddənin növü, miqdarı, nə qədər vaxt keçdiyi, xəstənin qusulayıb-qusmadığı, şüurunun açıq olub-olmadığı və tənəffüsünün təhlükəsiz davam edib-etmədiyi birlikdə qiymətləndirilir. Bəzi hallarda mədə yuyulması əvəzinə yaxından müşahidə, dəstəkləyici müalicələr və ya başqa dekontaminasiya üsulları daha uyğun ola bilər.

Mədə Yuyulması Xəstəxanada Necə Aparılır?

Mədə yuyulması yalnız xəstəxana şəraitində, təcrübəli heyət tərəfindən və nəzarət altında tətbiq olunur. Prosedur, mədənin tamamilə “təmizlənməsi” demək deyil; məqsəd mədədə qalmış ola biləcək məzmunun bir hissəsini nəzarətli şəkildə uzaqlaşdırmaqdır.

İlk Addım Hava Yolunun Təhlükəsizliyinin Qiymətləndirilməsidir

Prosedurdan əvvəl ən vacib mərhələlərdən biri hava yolunun təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsidir. Şüur bulanıqlığı, huşun itməsi, qıcolma, tənəffüs çətinliyi və ya güclü qusma meyli olan şəxslərdə mədə məzmununun ağciyərə qaçması, yəni aspirasiya riski artır. Belə halda əvvəlcə tənəffüsün təhlükəsizliyi prioritet olur; mədə yuyulması qərarı ancaq bundan sonra yenidən gözdən keçirilir.

Nazogastrik və ya Orogastrik Borudan İstifadə Olunur

Uyğun hesab edilən xəstələrdə mədəyə çatan bir boru (nazogastrik boru və ya ağızdan yerləşdirilən orogastrik boru) vasitəsilə mədə məzmununun bir hissəsi nəzarətli şəkildə uzaqlaşdırıla bilər. İstifadə olunacaq üsul; xəstənin yaşı, klinik vəziyyəti və qəbul edilən maddənin xüsusiyyətlərinə görə tibb heyəti tərəfindən müəyyən edilir.

Prosedurdan Sonra Müşahidə Davam Edir

Mədə yuyulması tamamlandıqdan sonra proses bitmiş sayılmır. Tənəffüs, oksigenləşmə, qusma, qarın ağrısı, qanama əlamətləri və ümumi vəziyyət yaxından izlənilir. Qəbul edilən maddənin xüsusiyyətinə görə əlavə dəstəkləyici müalicələr, toksikologiya konsultasiyası, reanimasiya şəraitində müşahidə və ya digər müdaxilələr lazım gələ bilər.

Mədə Yuyulması Hansı Hallarda Daha Çox Nəzərə Alınır?

Müasir tibbi yanaşmada mədə yuyulması, ən çox ciddi toksiklik yarada biləcək bir maddənin qısa müddət əvvəl qəbul edildiyi seçilmiş hallarda qiymətləndirilir. Qiymətləndirmədə, qəbul edilən maddənin ciddi toksiklik yaratma potensialı və mədədə hələ uzaqlaşdırıla biləcək məzmunun qalma ehtimalı nəzərə alınır. Bu səbəbdən prosedur, xüsusilə erkən müraciətlərdə daha mənalı ola bilər.

Mədə yuyulmasından gözlənilən faydanın, xüsusilə ciddi toksiklik riski daşıyan maddələrin qəbulundan sonrakı erkən dövrdə daha yüksək ola biləcəyi qəbul edilir. İlk saat mühüm olmaqla yanaşı, qərar yalnız keçən vaxta əsasən verilmir; qəbul edilən maddənin xüsusiyyətləri və şəxsin klinik vəziyyəti də birlikdə qiymətləndirilir. Vaxt uzandıqca mədə məzmununun bağırsaqlara keçmə ehtimalı artdığı üçün prosedurdan gözlənilən fayda azala bilər. Lakin qərar yalnız saata baxılaraq verilmir; qəbul edilən maddənin xüsusiyyəti və xəstənin klinik vəziyyəti həlledicidir.

Mədə Yuyulması Niyə Hər Zəhərlənmədə Tətbiq Olunmur?

Mədə yuyulmasının rutin istifadə olunmamasının iki əsas səbəbi var: Hər halda kifayət qədər fayda verməməsi və prosedurun öz-özlüyündə ciddi risklər daşıması. Buna görə zəhərlənmə şübhəsi olan hər kəs üçün standart müalicə sayılmır. Bəzi hallarda müdaxilə etmək, gözlənilən faydadan daha çox zərər törədə bilər.

Gec Müraciətdə Təsiri Məhdud Qala Bilər

Zərərli maddə mədədən böyük ölçüdə çıxmışsa, aparılan yuma əhəmiyyətli miqdarda məzmunu uzaqlaşdıra bilməyə bilər. Belə hallarda borunun yerləşdirilməsi və prosedurun özü əlavə risk yaradarkən, real fayda az qala bilər.

Koroziv Maddə Qəbulunda Adətən Tətbiq Olunmur

Koroziv maddə kimi tanımlanan yandırıcı təmizlik məhsulları və oxşar kimyəvi maddələr ağız, boğaz, qida borusu və mədədə yanıq törədə bilər. Bu şəxslərdə mədə yuyulması, maddənin yenidən yuxarı daşınmasına və zədələnmiş toxumaların bir daha travmaya məruz qalmasına səbəb ola biləcəyi üçün adətən əks-göstərişdir. Ağızda və ya boğazda yanma hissi, udma çətinliyi, dodaq-ağız ətrafında kimyəvi yanıq izi və ya döş qəfəsi və qarın ağrısı varsa, təcili qiymətləndirmə tələb olunur.

Hidrokarbon Qəbulu Halında Aspirasiya Təhlükəsi Öndə Olur

Neft mənşəli maddələr və bəzi hidrokarbonların qəbulu zamanı ən mühüm problemlərdən biri maddənin ağciyərə qaçmasıdır. Qusma zamanı və ya prosedur əsnasında aspirasiya inkişaf edərsə, ağciyər zədələnməsi ağırlaşa bilər.

Mədə Yuyulmasının Riskləri Nələrdir?

Mədə yuyulması sadə və zərərsiz prosedur deyil. Uyğun seçilmiş xəstələrdə belə yaxından müşahidə tələb edir. Qərar verilərkən yalnız mümkün fayda deyil, prosedur zamanı və sonrasında yarana biləcək ağırlaşmalar da nəzərə alınır.

Aspirasiya və Tənəffüs Problemləri

Ən ciddi risklərdən biri aspirasiya riskidir. Mədə məzmunu ağciyərə qaçdıqda tənəffüs çətinliyi, oksigenləşmənin pozulması və ağciyər zədələnməsi inkişaf edə bilər. Şüur pozğunluğu olan şəxslərdə bu risk daha qabarıqdır; buna görə hava yolunun təhlükəsizliyi mədə yuyulması qərarından əvvəl gəlir.

Həzm Sistemində Qıcıqlanma və ya Zədələnmə

Borunun yerləşdirilməsi zamanı boğaz, qida borusu və ya mədə səviyyəsində qıcıqlanma və zədələnmə ola bilər. Əvvəldən koroziv zədə varsa, bu risk daha da önəm qazanır. Qanlı qusma, güclü qarın ağrısı və ya aydın pisləşmə inkişaf edərsə, təcili qiymətləndirmə tələb olunur.

Zəhərlənmə Şübhəsində Nə Zaman Təcili Yardıma Müraciət Etmək Lazımdır?

Mənbəyi bilinməyən maddənin udulması, yüksək miqdarda dərman qəbulu və ya təmizlik məhsulu, yaxud neft mənşəli bir maddənin ağız yolu ilə qəbulundan şübhələnildikdə təcili tibbi qiymətləndirmə lazımdır. Şüur bulanıqlığı, huş itməsi, tənəffüs çətinliyi, qıcolma, güclü və ya qanlı qusma, döş qəfəsi və ya qarın ağrısı ilə ağız və boğazda yanma hissi kimi əlamətlər təcili qiymətləndirmə tələb edən vacib xəbərdarlıq işarələridir.

Uşaqlarda və böyüklərdə zəhərlənmə şübhəsində ilkin qiymətləndirmə təcili tibbi xidmətlər vasitəsilə aparılır. Zərurət olduqda müvafiq ixtisas sahələrindən dəstək planlaşdırıla bilər. Mədə yuyulmasının lazım olub-olmamasına, qəbul edilən maddənin qablaşdırılması, təxmini miqdarı, keçən vaxt və şəxsin klinik əlamətləri birlikdə qiymətləndirilərək qərar verilir. Şübhəli zəhərlənmədə ən təhlükəsiz yol, şəxsi gecikdirmədən təcili tibbi yardıma çatdırmaqdır.