Mədəaltı vəzi şişi, mədəaltı vəzi toxumasında yerləşən hüceyrələrin normal böyümə nizamından fərqli şəkildə çoxalması nəticəsində əmələ gələn kütlələri ifadə edən ümumi bir anlayışdır. Şişlər xoşxassəli və bədxassəli xüsusiyyət göstərə bilər. Xüsusilə erkən dövrlərdə əlamət vermədiyi üçün diaqnoz prosesi çətinləşə bilər. Sarılıq, qarın ağrısı, çəki itkisi və iştahasızlıq kimi əlamətlər bəzi mədəaltı vəzi şişlərində müşahidə oluna bilən tapıntılar arasındadır.
Mədəaltı Vəzi Şişi Nədir?
Mədəaltı vəzi şişi, mədənin arxasında yerləşən və həm həzm fermentləri (ekzokrin), həm də qan şəkərini tənzimləyən hormonlar (endokrin) ifraz edən mədəaltı vəzi vəzində meydana gələn anormal hüceyrə yığılmalarıdır.
Mədəaltı vəzi şişləri tək bir xəstəlik deyil. Fərqli hüceyrə tiplərindən qaynaqlanan və fərqli davranış xüsusiyyətləri göstərən müxtəlif şiş növləri mövcuddur. Bəzi şişlər uzun müddət yavaş gediş göstərə bildiyi halda, bəziləri daha sürətlə irəliləyə bilər.
Mədəaltı Vəzi Xərçəngi Nədir?
Mədəaltı vəzi xərçəngi, orqanizmdə həm həzm fermentlərini ifraz edən, həm də qan şəkərini tənzimləyən hormonları istehsal edən mədəaltı vəzi bezinin toxumalarında başlayan bədxassəli şiş xəstəliyidir.
Hüceyrələrin DNT quruluşunda meydana gələn mutasiyalar nəticəsində ortaya çıxan bu nəzarətsiz böyümə, zamanla orqanın funksiyalarını pozaraq ətraf toxumalara və ya bədənin müxtəlif nahiyələrinə yayılma göstərə bilər.
Mədəaltı Vəzi Şişinin Növləri Hansılardır?
Mədəaltı vəzi şişləri, qaynaqlandığı hüceyrə qrupuna və funksional xüsusiyyətlərinə görə əsasən iki böyük qrupda incələnir:
Ekzokrin Şişlər (Mədəaltı Vəzi Adenokarsinoması)
Həzm fermentlərini daşıyan axacaqların hüceyrələrindən mənşə alan bədxassəli kütlələrdir. Ən çox rast gəlinən alt tipi mədəaltı vəzi duktal adenokarsinomasıdır.
Neyroendokrin Şişlər (NET)
Mədəaltı vəzinin hormon ifraz edən Langerhans adacıqlarındakı hüceyrələrdən mənşə alan, ekzokrin şişlərlə müqayisədə daha nadir görülən və adətən daha yavaş irəliləmə meyli göstərən kütlələrdir. İnsulinoma və qastrinoma bu qrupun nümunələrindəndir.
Mədəaltı Vəzi Şişi Nədən Yaranır? Risk Amilləri Hansılardır?
Mədəaltı vəzi şişlərinin yaranmasında irəliləmiş yaş, siqaret istifadəsi, piylənmə, xroniki pankreatit, genetik meyillik və bəzi metabolik xəstəliklər risk amilləri arasında yer ala bilər. Lakin mədəaltı vəzi şişlərinin ortaya çıxmasında tək bir səbəb mövcud deyil.
İnkişaf riskini artıran əsas amillər bunlardır:
-
Tütün və Tütün Məhsullarından İstifadə: Tütün istifadəsi, mədəaltı vəzi toxumasındakı hüceyrə mutasiyalarını tətikləyə bilən və qarşısı alına bilən mühüm risk amilləri arasındadır.
-
Xroniki Pankreatit: Mədəaltı vəzi toxumasında uzunmüddətli və təkrarlayan iltihabi proseslərin (pankreatit) mövcudluğu hüceyrə səviyyəsində deformasiyası riskini artıra bilər.
-
Genetik Amillər və Ailə Anamnezi: Birinci dərəcəli qohumlarında mədəaltı vəzi xəstəlikləri anamnezi olan şəxslərdə risk yüksəkdir.
-
İrəliləmiş Yaş və Metabolik Səbəblər: Adətən 60 yaş və üzərindəki şəxslərdə, piylənmə və uzunmüddətli nəzarətsiz diabet varlığında görülmə tezliyi arta bilər.
Mədəaltı Vəzi Şişinin Əlamətləri Hansılardır?
Mədəaltı vəzi şişləri erkən mərhələlərdə nəzərə çarpan şikayətlərə səbəb olmaya bilər. Xəstəliyin yerləşdiyi nahiyəyə görə inkişaf edən və diqqət edilməli olan mədəaltı vəzi şişi əlamətləri bunlardır:
-
Sarılıq
Şişin mədəaltı vəzinin baş hissəsində yerləşməsi halında öd axacağına təzyiq etməsi nəticəsində dəridə və göz ağlarında saralma, sidiyin rəngində tündləşmə və nəcis rəngində açılma müşahidə oluna bilər.
-
Qarın və Bel Ağrısı
Kütlənin böyüməsinə bağlı olaraq ətraf sinir toxumalarına təzyiq edilməsinin nəticəsində, qarının yuxarı hissəsindən başlayıb bel nahiyəsinə vuran küt ağrı hissi yarana bilər.
-
Sürətli Çəki İtkisi
Pəhriz və ya aktiv bir səy olmadan, iştahasızlıq və həzm funksiyalarının pozulması nəticəsində qısa müddətdə qəfil və nəzərə çarpan çəki itkilərinin yaşanması mühüm bir əlamətdir.
-
Yeni Yaranan və ya Birdən-Birə Nəzarətdən Çıxan Diabet
Ailə anamnezi və risk amili olmadan, irəliləmiş yaşda qəfil ortaya çıxan və ya mövcud gedişi sabitkən birdən-birə nəzarəti çətinləşən şəkərli diabet tabloları mədəaltı vəzi toxumasının təsirləndiyini göstərə bilər.
-
İştahasızlıq və Həzm Problemləri
Mədəaltı vəzi, həzm fermentlərinin istehsalında rol oynadığı üçün bu vəzini təsir edən bəzi şişlərdə həzm sistemi ilə əlaqəli şikayətlər ortaya çıxa bilər. İştahasızlıq, yeməklərdən sonra köp hissi, həzmsizlik və yağlı qidaların qəbulu sonrası narahatlıq hissi müşahidə oluna bilən əlamətlər arasındadır. Bu əlamətlər təkbaşına mədəaltı vəzi şişini düşündürməz, lakin digər tapıntılarla birlikdə qiymətləndirilməsi əhəmiyyət daşıyır.
Mədəaltı Vəzi Şişi Xoşxassəli Ola bilərmi?
Mədəaltı vəzi şişləri klinik baxımdan hər zaman bədxassəli (xərçəng) şəkildə inkişaf etmir; mədəaltı vəzidə kistik neoplazmalar və ya seroz kistadenomlar kimi xoşxassəli (benign) kütlələr də aşkarlana bilər.
Lakin bu xoşxassəli quruluşların bir hissəsinin zamanla bədxassəliyə çevrilmə riski daşıya bilməsi səbəbilə onları mütəmadi nəzarətdə saxlamaq və mütəxəssis həkim tərəfindən dəyərləndirmək lazımdır.
Mədəaltı Vəzi Şişinin Diaqnozu Necə Qoyulur?
Mədəaltı vəzi şişinin diaqnozunda şəxsin şikayətləri, fiziki müayinə tapıntıları və görüntüləmə üsulları birlikdə qiymətləndirilir.
Diaqnoz prosesində istifadə oluna bilən metodlar bunlardır:
-
Qan analizləri
-
Ultrasonoqrafiya
-
Kompüter tomoqrafiyası (KT)
-
Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT)
-
Zəruri hallarda biopsiya prosedurları
Diaqnoz üsulu xəstənin klinik vəziyyətinə görə dəyişə bilər.
Mədəaltı Vəzi Şişi Əməliyyatı Nədir?
Mədəaltı vəzi şişi əməliyyatı, uyğun xəstələrdə şişli toxumanın cərrahi üsullarla çıxarılması məqsədilə icra olunan əməliyyatları ifadə edir. Əməliyyatın miqyası şişin yerləşdiyi sahəyə, ölçüsünə və ətraf toxumalarla əlaqəsinə görə dəyişə bilər. Cərrahi yanaşma hər bir xəstə üçün ayrıca qiymətləndirilərək planlaşdırılır.
Mədəaltı Vəzi Şişinin Müalicə Prosesi Necə Planlaşdırılır?
Mədəaltı vəzi şişlərində müalicə yanaşması; şişin yerləşdiyi yerə, mərhələsinə, hüceyrə tipinə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə ümumi cərrahiyyə, gastroenterologiya, tibbi onkologiya və radiasiya onkologiyası mütəxəssislərinin multidissiplinar dəyərləndirməsi ilə şəxsəxüsusi planlaşdırılır.
-
Cərrahi Müdaxilə: Şişin tamamilə çıxarıla biləcəyi mərhələdə olması halında üstünlük verilir. Mədəaltı vəzinin baş hissəsində yerləşmələrdə mədəaltı vəzi şişi əməliyyatı, gövdə və quyruq yerləşmələrində isə distal pankreatektomiya əməliyyatları tətbiq olunur.
-
Sistemik Müalicələr (Kimyaterapiya): Şiş hüceyrələrinin çoxalmasının qarşısını almaq və ya əməliyyat öncəsi kütləni kiçiltmək, əməliyyatdan sonra isə təkrarlama riskini azaltmaq məqsədilə həkim qərarı ilə planlaşdırılan sistemik tətbiqlərdir.
-
Radioterapiya: Yüksək enerjili şüalar istifadə olunaraq şiş toxumasının hədəflənməsi və lokal nəzarətin təmin edilməsi məqsədi daşıyır.
Mədəaltı Vəzi Şişi Əməliyyatından Sonrakı Proses Necədir?
Mədəaltı vəzi şişi əməliyyatından sonra sağalma prosesi, tətbiq olunan cərrahi texnikaya görə dəyişir. Əməliyyatsonrası dövrdə xəstələrin həzm funksiyalarının dəstəklənməsi məqsədilə fərdiləşdirilmiş qidalanma proqramları tətbiq olunur; çatışmayan mədəaltı vəzi fermentləri və hormonlarının kənardan verilməsi lazım gələ bilər. Həkim tərəfindən planlanan müntəzəm nəzarətlərin aksadılmaması prosesi birbaşa təsir edir.
Tez-Tez Verilən Suallar
Mədəaltı vəzi şişi genetik keçişlidirmi?
Mədəaltı vəzi şişlərinin böyük hissəsi ətraf mühit amilləri ilə inkişaf etsə də, bəzi mədəaltı vəzi şişlərində ailə anamnezi və irsi amillərin təsirli ola biləcəyi məlumdur. Ailəsində bir neçə nəfərdə bu xəstəlik müşahidə olunan şəxslərin skrininq protokolları baxımından mütəxəssis həkim tərəfindən dəyərləndirilməsi faydalı ola bilər.
Mədəaltı vəzi şişi ağrıya səbəb olurmu?
Bəzi mədəaltı vəzi şişləri qarın və bel nahiyəsində ağrıya səbəb ola bilər. Lakin erkən mərhələdə hər zaman ağrı müşahidə olunmaya bilər.
Mədəaltı vəzi şişi təkrarlaya bilərmi?
Bəzi mədəaltı vəzi şişlərində müalicədən sonra yenidən ortaya çıxma ehtimalı ola bilər. Buna görə də müntəzəm nəzarət prosesləri mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Mədəaltı vəzi şişi və mədəaltı vəzi xərçəngi eyni şeydirmi?
Eyni deyil. Mədəaltı vəzi şişi termini, orqan daxilindəki həm xoşxassəli, həm də bədxassəli bütün kütlələri əhatə edir. Mədəaltı vəzi xərçəngi isə bu şişlərin yalnız bədxassəli olan formalarını ifadə edir.
Whipple əməliyyatı nədir və hansı hallarda icra olunur?
Whipple əməliyyatı, mədəaltı vəzinin baş hissəsinə, onikibarmaq bağırsağa və öd axacağının bir hissəsinə yerləşmiş şişləri çıxarmaq üçün tətbiq olunan genişhəcmli cərrahi əməliyyatdır. Bu nahiyədəki şişli toxumaların tamamilə təmizlənməsini hədəfləyir.
