Dildə lezyon, dil səthində ortaya çıxan yara, qabarıqlıq və ya rəng dəyişikliyi kimi anormal toxuma dəyişikliklərini ifadə edir. Ağız sağlamlığı ümumi bədən sağlamlığının mühüm göstəricisi olduğuna görə, dil üzərində fərq edilən bu cür dəyişikliklər bəzi hallarda ümumi sağlamlıqla əlaqəli ipucları verə bilər. Gündəlik həyatda danışma, çeynəmə və udma kimi əsas funksiyaları birbaşa təsirləyə bilən dil lezyonları; sadə bir qıcıqlanma, infeksiya və ya müxtəlif sağlamlıq vəziyyətləri kimi bir sıra səbəblərlə meydana çıxa bilər. Bu səbəbdən dil üzərində inkişaf edən lezyonların nə anlama gəldiyini və hansı əlamətlərlə ortaya çıxdığını bilmək, prosesin düzgün şəkildə izlənməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Dildə lezyon nədir?
Dildə lezyon, dil səthində yaranan yara, şişlik, rəng dəyişikliyi və ya toxuma pozğunluğu kimi vəziyyətlərlə xarakterizə olunan haldır. Bu lezyonlar travma, infeksiya, vitamin çatışmazlığı və ya bəzi sistemik xəstəliklər səbəbilə meydana çıxa bilər.
Dildə lezyon növləri hansılardır?
Lezyon növləri yaranma səbəbinə və görünüşünə görə ülserativ lezyonlar (yaralar), ağ lezyonlar, qırmızı lezyonlar, qabarıqlıqlar və infeksiyaya bağlı lezyonlar kimi təsnif edilə bilər.
Dildə müşahidə olunan lezyonlar tək tip deyil və müxtəlif formalarda ortaya çıxa bilər. İstifadəçi axtarışlarında tez-tez qarşılaşılan dildə ağ lezyon, dildə ülser kimi ifadələr də bu müxtəlifliyin göstəricisidir. Lezyonun görünüşü, müddəti və müşayiət edən əlamətlər altda yatan səbəb barədə fikir verə bilər.
Aftoz ülserlər (ağız yaraları)
Aftoz ülserlər dildə ən çox görülən lezyon tiplərindən biridir. Adətən kiçik, dairəvi və ağrılı yaralar şəklində ortaya çıxır. Stres, hormonal dəyişikliklər, immun sistem həssaslığı və bəzi qida çatışmazlıqları ilə əlaqəli ola bilər. Çox zaman öz-özünə sağalma meyli göstərir.
Kandida infeksiyaları (ağız göbələyi)
Kandidiaz olaraq da bilinən bu vəziyyət, göbələk mənşəli infeksiyadır. Dil üzərində ağ və ya krem rəngli lövhəciklər şəklində görünə bilər. Ağız gigiyenasının yetərsiz olması, immun sisteminin zəifləməsi və ya bəzi dərman istifadəleri ilə əlaqəli ola bilər.
Liken planus
Liken planus ağız boşluğunda xroniki gediş göstərə bilən iltihabi bir vəziyyətdir. Dil səthində ağ xətlər, şəbəkəvari (dantelli) quruluşlar və ya həssas sahələr şəklində özünü göstərə bilər. İmmun sistemlə əlaqəli mexanizmlərlə ortaya çıxa biləcəyi düşünülməkdədir.
Leukoplakiya (ağ lezyonlar)
Leukoplakiya, dil səthində ağ lövhələr şəklində görülən və adətən silinməyən quruluğa sahib bir vəziyyətdir. Siqaret və tütün istifadəsi kimi xroniki qıcıqlandırıcı faktorlarla əlaqəli ola bilər. Uzun müddət davam edən lezyonların müntəzəm olaraq izlənməsi əhəmiyyətlidir.
Dil səthində inkişaf edə bilən digər lezyonlar
Bəzi lezyonlar ilkin mərhələdə kiçik sərtlik, yara və ya toxuma dəyişikliyi şəklində ortaya çıxa bilər. Xüsusilə uzun müddət keçməyən, böyüyən və ya şəkil dəyişdirən lezyonların diqqətlə qiymətləndirilməsi lazımdır. Bu cür vəziyyətlər müxtəlif səbəblərlə əlaqəli ola biləcəyi üçün proses laqeyd edilməməlidir.
Dildə lezyon nə üçün yaranır?
Dildə lezyon; travma, infeksiyalar, ağız gigiyenası problemləri, tütün istifadəsi və bəzi sistemik xəstəliklər səbəbilə yarana bilər. Bir neçə faktorun eyni anda təsir göstərməsi də mümkündür.
-
Travmatik səbəblər
-
Dilin dişlənməsi
-
Sərt və ya isti qidalar
-
Diş protezi və ya ortodontik aparatlar
Adətən qısa müddətdə sağalma meyli göstərir.
-
Ağız daxili infeksiyalar
-
Viral infeksiyalar (məs. herpes virusu)
-
Bakterial infeksiyalar
İmmunitetin zəif olduğu dövrlərdə daha tez-tez görülə bilər.
-
Vitamin və mineral çatışmazlıqları
-
B12 vitamini çatışmazlığı
-
Dəmir çatışmazlığı
-
Fol turşusu çatışmazlığı
Dildə yanma, həssaslıq və rəng dəyişikliyi müşahidə oluna bilər.
-
Ağız gigiyenasına bağlı faktorlar
Yetərsiz ağız baxımı, bakteriya yığılmasına bağlı olaraq lezyon inkişafına zəmin yarada bilər.
-
Siqaret və alkoqol istifadəsi
Tütün məhsulları dil toxumasında qıcıqlanmaya səbəb ola bilər və xüsusilə dildə ağ lezyon əmələ gəlməsi ilə əlaqələndirilə bilər.
-
Sistemik xəstəliklər və immun vəziyyət
Bəzi xroniki xəstəliklər və immun sistemlə əlaqəli vəziyyətlər lezyon inkişafını təsirləyə bilər.
Dildə lezyon əlamətləri hansılardır?
Dildə lezyonlar yaranma səbəbinə bağlı olaraq fərqli əlamətlərlə özünü göstərə bilər. Bəzi hallarda yalnız yüngül bir həssaslıq hissi görülərkən, bəzən dil səthində nəzərə çarpan toxuma dəyişiklikləri inkişaf edə bilər. Bu əlamətlərin müddəti, şiddəti və birlikdə görülmə forması lezyonun quruluşu haqqında fikir verə bilər.
Ağız daxili lezyon əlamətləri ümumilikdə bunlardır:
-
Dil səthində yara və ya ülser əmələ gəlməsi
-
Ağ, qırmızı və ya sarımtıl rəng dəyişikliyi sahələri
-
Xüsusilə yemək zamanı artan ağrı və həssaslıq
-
Dildə yanma, batma və sızlama hissi
-
Dil üzərində şişlik və ya qabarıqlıq
-
Dil səthində kobud və ya fərqli toxuma hissi
-
Dad bilmə hissində dəyişiklik
-
Danışma və udma zamanı narahatlıq hissi
Xüsusilə uzun müddət davam edən, təkrarlanan və ya zamanla dəyişiklik göstərən əlamətlərin diqqətə alınması vacibdir.
Dildə lezyon nə zaman təhlükəlidir?
Dildə yaranan lezyonların böyük əksəriyyəti keçici və xoşxassəli səbəblərlə ortaya çıxır. Lakin bəzi hallarda lezyonun xüsusiyyətləri daha diqqətli qiymətləndirmə aparılmasını tələb edə bilər.
Aşağıdakı əlamətlərdən biri və ya bir neçəsi birlikdə müşahidə edildikdə mütəxəssis həkimə müraciət olunması vacibdir:
-
2 həftədən uzun müddətdir keçməyən lezyon
-
Zamanla böyüyən və ya şəkil dəyişdirən lezyon
-
Qanama meyli göstərən lezyon
-
Toxumada sərtləşmə və ya qabarıqlıq hissi
-
Tez-tez təkrarlanan lezyonlar
-
Udma və ya danışmada getdikcə artan çətinlik
Bu əlamətlər təkbaşına diaqnoz qoydurmaz; lakin prosesin mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməsi üçün kifayət qədər əsas ola bilər.
Dildə lezyonun diaqnozu necə qoyulur?
Lezyonların diaqnozu, lezyonun görünüşü, müddəti və müşayiət edən əlamətlər nəzərə alınaraq planlanır. Qiymətləndirmə prosesində əsas məqsəd lezyonun səbəbini anlamaq və uyğun yanaşmanı müəyyən etməkdir. Bu proses adətən klinik müayinə ilə başlayır və lazım gəldikdə əlavə üsullarla dəstəklənir.
Diaqnoz prosesində istifadə olunan əsas üsullar bunlardır:
-
Klinik qiymətləndirmə: Dil səthi lezyonun rəngi, ölçüsü, yerləşməsi və müddəti baxımından incələnir. Xəstənin şikayətləri və lezyonun nə vaxtdan davam etdiyi də qiymətləndirmədə vacibdir.
-
Xəstə anamnezi: Qidalanma vərdişləri, ağız gigiyenası, siqaret və alkoqol istifadəsi, istifadə olunan dərmanlar və mövcud sağlamlıq vəziyyəti barədə məlumat alınır. Bu məlumatlar mümkün səbəblərin müəyyən edilməsinə kömək edir.
-
Laborator testlər: Vitamin və mineral çatışmazlıqları və ya infeksiya şübhəsi olduqda bəzi qan testləri və ya mikrobioloji müayinələr istənilə bilər.
-
Biopsiya: Uzun müddət keçməyən, təkrarlanan və ya görünüşü fərqli olan lezyonlarda diaqnozu dəqiqləşdirmək məqsədilə kiçik toxuma nümunəsi götürülərək müayinə edilə bilər.
-
Görüntüləmə üsulları: Lezyonun daha detallı qiymətləndirilməsini tələb edən hallarda əlavə müayinələr planlana bilər.
Diaqnoz prosesi hər bir fərd üçün fərqli ola bilər. Bu səbəbdən dildə yaranan lezyonların müddətinin, dəyişikliklərinin və müşayiət edən əlamətlərin diqqətlə izlənməsi qiymətləndirmə prosesinin sağlam irəliləməsi baxımından vacibdir.
Dildə lezyon necə müalicə edilir?
Lezyonların müalicəsi lezyonun səbəbinə, müddətinə və quruluşuna görə dəyişir. Bəzi lezyonlar sadə qıcıqlanmalara bağlı olaraq meydana çıxa bilər və ağız daxili baxımın nizamlanması ilə qısa müddətdə sağalma meyli göstərə bilərkən, bəzi hallarda altda yatan səbəbin müəyyən edilməsi və buna uyğun müalicə planlanması gərəkə bilər.
Aftoz ülserlər (ağız yaraları)
Əksər hallarda öz-özünə sağalma meyli göstərir. Ağrını azaltmağa yönəlik yerli (topikal) məhsullar və ağız yaxalayıcı məhlullar dəstək məqsədilə istifadə oluna bilər. Tetikləyici faktorların (stres, çatışmazlıq və s.) azaldılması prosesi müsbət təsirləyə bilər.
Göbələk infeksiyaları (kandidiaz)
Antifungal müalicə üsulları həkim qiymətləndirməsinə uyğun olaraq planlanır. Ağız gigiyenasının nizamlanması və mövcud predispozan faktorların aradan qaldırılması müalicə prosesini dəstəkləyir.
Travmaya bağlı lezyonlar
Qıcıqlanmaya səbəb olan faktorun aradan qaldırılması (uyğun olmayan protez, sərt qidalar və s.) adətən sağalmanı sürətləndirir. Qısa müddətdə geriləmə gözlənilir.
Vitamin və mineral çatışmazlığına bağlı lezyonlar
B12, dəmir və ya fol turşusu çatışmazlığı müəyyən edildikdə, bu çatışmazlıqların aradan qaldırılması ilə birlikdə lezyonlarda yaxşılaşma görülə bilər. Proses laborator nəticələrə əsasən planlanır.
Uzun müddət davam edən, təkrarlanan və ya dəyişiklik göstərən lezyonların diqqətlə izlənməsi, prosesin daha sağlam şəkildə təqib olunmasına kömək edə bilər.
Dildə lezyon müalicəsindən sonra sağalma prosesi
Lezyonların sağalma müddəti lezyonun növünə, səbəbinə və şəxsin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişə bilər. Sadə qıcıqlanmalara bağlı yaranan lezyonlar adətən bir neçə gün ərzində geriləmə meyli göstərir, infeksiya və ya müxtəlif sağlamlıq vəziyyətləri ilə əlaqəli lezyonlarda isə bu müddət daha uzun ola bilər.
Sağalma prosesində ağız gigiyenasına diqqət edilməsi, dil səthini qıcıqlandıra biləcək isti, sərt və ya ədviyyatlı qidalardan uzaq durulması və ağız daxili tarazlığın qorunması əhəmiyyət kəsb edir. Bununla yanaşı, lezyonun ölçüsündə kiçilmə, ağrıda azalma və toxuma görünüşünün normallaşması sağalmanın təbii bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Tez-tez verilən suallar
Dildə ağ lezyon nədir?
Dildə ağ lezyonlar, dil səthində ağ rəngli lövhə və ya sahələr şəklində görünən toxuma dəyişiklikləridir. Bu vəziyyət bəzi infeksiyalar, qıcıqlandırıcı faktorlar və ya ağız daxili həssaslıqlarla əlaqəli ola bilər. Xüsusilə uzun müddət davam edən və ya geniş sahəni əhatə edən ağ lezyonlar izlənməlidir.
Dildə kiçik yaralar nə üçün əmələ gəlir?
Dildə kiçik yaralar adətən dilin dişlənməsi, isti və ya sərt qidaların qəbul edilməsi kimi sadə qıcıqlanmalara bağlı olaraq meydana çıxa bilər. Stres, ağız daxili həssaslıqlar və ya vitamin çatışmazlıqları da bu prosesdə rol oynaya bilər.
Dildə ülser (yara) əmələ gəlməsi nə deməkdir?
Dildə ülser şəklində görülən yaralar çox vaxt aft adlandırılan səthi lezyonlarla əlaqəlidir. Bu tip yaralar adətən ağrılı olur və yemək zamanı narahatlıq hissinə səbəb ola bilər. Lakin tez-tez təkrarlanan və ya uzun müddət keçməyən ülserlərin diqqətlə qiymətləndirilməsi vacibdir.
Dildə yaranan lezyon xərçəngdirmi?
Dildə yaranan hər bir lezyon xərçəng mənasına gəlmir. Lezyonların əksər hissəsi sadə və keçici səbəblərlə meydana çıxır. Lakin uzun müddət keçməyən, böyüyən və ya şəkil dəyişdirən lezyonlar diqqətlə qiymətləndirilməlidir.
Dildə yara neçə günə sağalır?
Dildə yaranan yaraların sağalma müddəti səbəbinə görə dəyişə bilər. Sadə qıcıqlanmalara bağlı yaralar adətən bir neçə gün ərzində sağalma meyli göstərir, infeksiya və ya digər səbəblərə bağlı vəziyyətlərdə isə bu müddət daha uzun ola bilər.
