Bədəndə hiss edilən kiçik bir dəyişiklik bəzən qısa müddətli maraq yaradır, bəzən isə insanın zehnini uzun müddət məşğul edir. Baş ağrısı, ürək döyünməsini hiss etmə, mədənin hərəkəti və ya dəridə fərq edilən xırda bir dəyişiklik ağır bir xəstəliyin əlaməti kimi yozulduqda sağlamlıqla bağlı həyəcan sürətlə arta bilər. Xalq arasında “xəstəlik xəstəliyi” adlandırılan bu vəziyyət müasir tibbi təsnifatlarda çox vaxt hipoqondriya yerinə xəstəlik anksiyetesi pozğunluğu başlığı altında nəzərdən keçirilir.
Bu halda insanın fikri ciddi bir xəstəliyinin olduğu və ya olacağı düşüncəsinə intensiv şəkildə fokuslana bilər. Bədənsəl əlamət ümumiyyətlə olmaya da bilər və ya yüngül səviyyədə ola bilər; lakin həyəcan bunlarla uyğunsuz dərəcədə yüksəlir. İnternetdə tez-tez əlamətlər axtarma, bədəni təkrar-təkrar yoxlama, yaxınlardan təkrar-təkrar arxayınlaşdırma istəmə və ya bəzən əksinə, həkimə getməkdən qaçınma müşahidə oluna bilər. Bu vəziyyət yalnız “çox düşünmək” demək deyil; gündəlik həyatı, münasibətləri və funksionallığı nəzərəçarpacaq dərəcədə çətinləşdirə bilər.
Xəstəlik Anksiyetesi Pozğunluğu Nə Deməkdir?
Xəstəlik anksiyetesi pozğunluğu insanın ciddi bir xəstəlik daşıdığına və ya yaxın zamanda belə bir xəstəliyə tutulacağına dair davamlı, həddindən artıq və funksiyanı pozan qorxu yaşaması ilə xarakterizə olunur. Burada əsas müəyyənedici məqam həyəcanın şiddəti ilə mövcud bədənsəl əlamətlərin səviyyəsi arasındakı uyğunsuzluqdur. İnsan bəzən çox yüngül duyğuları ağır şəkildə yozur, bəzən isə aydın bir şikayəti olmadan güclü xəstəlik qorxusu yaşayır.
Hər bir sağlamlıq narahatlığı bu diaqnoz demək deyil. İnsanların zaman-zaman sağlamlığı barədə nigaran qalması təbiidir. Lakin xəstəlik anksiyetesi pozğunluğunda qorxu keçici olmaqdan çıxır, tez-tez təkrarlanır və insanın zehni enerjisinin mühüm bir hissəsini tutur. Diaqnostik çərçivədə bu nümunənin ən azı 6 ay davam etməsi gözlənilir. Bu müddət ərzində qorxunun mövzusu dəyişə bilər; məsələn, insan bir dövr ürək xəstəliyindən, başqa bir dövr nevroloji bir xəstəlikdən intensiv narahat ola bilər.
Hipoqondriya Əlamətləri Nələrdir?
Daim Xəstəlik Haqqında Düşünmək
İnsan gün ərzində dəfələrlə sağlamlığı ilə bağlı fəlakətli ssenarilərə qayıda bilər. Bu zehni məşğuliyyət onun diqqətini işə, dərsə, ailə həyatına və ya istirahətə yönəltməsini çətinləşdirə bilər.
Normal Duyğuları Xəstəlik Əlaməti Kimi Qəbul Etmək
Əzələ seyirməsi, qısa müddətli ağrı, yorğunluq, mədə qurultusu və ya nəbzi hiss etmək kimi adi bədənsəl duyğular ağır xəstəliyin əlaməti kimi yozula bilər. Çox vaxt problemi böyüdən duyğunun özündən çox, ona yüklənən mənadır.
Tez-tez Yoxlamaq və Arxayınlaşdırma Axtarmaq
Güzgüdə bədəni incələmək, dəridəki dəyişiklikləri izləmək, nəbz və ya təzyiq kimi ölçülərə həddindən artıq fikir vermək, yaxınlara eyni sualı təkrar-təkrar vermək bu nümunədə görülə bilər. İnternetdə əlamət axtarma da qısa müddətli rahatlama verib ardınca həyəcanı yenidən artıran bir dövr yarada bilər.
Normal Nəticələrə Baxmayaraq Rahatlaya Bilməmək
Müayinə və ya aparılan zəruri testlər ciddi bir problemi göstərməsə belə, insan “Görəsən nəsə gözdən qaçdı?” düşüncəsindən uzaqlaşmaqda çətinlik çəkə bilər. Bu isə yeni arxayınlaşdırma axtarışlarını tetikleyə bilər.
Gündəlik Həyatda Pozulma
Sağlamlıq qorxusu gücləndikdə iş məhsuldarlığı azala, sosial planlar təxirə salına, ailə münasibətləri çətinləşə bilər. İnsan idmandan, tək qalmaqdan, səyahətdən və ya bədənsəl duyğu yarada biləcək adi fəaliyyətlərdən qaçmağa başlaya bilər.
Bu Həyəcanla Əlaqəli Ola Biləcək Amillər Hansılardır?
Xəstəlik anksiyetesi pozğunluğunun tək və dəqiq bir səbəbi olduğu deyilə bilməz. Lakin bəzi amillər bu nümunə ilə əlaqəli ola bilər. Qeyri-müəyyənliyə dözümsüzlük bunlardan biridir. Bədənin hər zaman tamamilə proqnozlaşdırıla bilməməsi bəzi insanlarda təhdid qavrayışını artıra bilər.
İnsan kiçik bir dəyişikliklə dərhal ağır bir xəstəliyi əlaqələndirdikdə həyəcan sürətlə yüksəlir. Ailə daxilində sağlamlıqla həddindən artıq məşğul olma nümunəsinin mövcudluğu, uşaqlıqda ciddi xəstəlik təcrübəsinin yaşanması, yaxın ətrafda ağır xəstəliklərə şahid olunması və stressli həyat hadisələri də bu tablo ilə əlaqəli görünə bilər.
Sağlamlıqla bağlı internet istifadəsinin həddindən artıq hala gəlməsi də həyəcanı qidalandıra bilər. Əlamət axtarıldıqca qorxu artır, qorxu artdıqca daha çox axtarış edilir. Yenə də təkcə tez-tez internet araşdırması aparmaq xəstəlik anksiyetesi pozğunluğu olduğu demək deyil. Əsas meyar bu davranışın nə qədər israrlı olması və həyatı hansı dərəcədə pozmasıdır.
Sağlamlıq Anksiyetesi Necə Qiymətləndirilir?
İlk növbədə real fiziki əlamətlər həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Çünki yeni başlayan, dəyişən və ya tibbi izah tələb edən şikayətlər bəzən ayrı bir sağlamlıq problemindən xəbər verə bilər. Buna görə xəstəlik anksiyetesi ehtimal edilsə belə, bədənsəl əlamətlər avtomatik olaraq nəzərə alınmamalıdır.
Qiymətləndirmə zamanı həyəcanın nə qədər müddətdir davam etdiyi, gün ərzində nə qədər yer tutduğu, yoxlama və arxayınlaşdırma axtarma davranışlarının tezliyi, internet araşdırmasının həyəcanı necə təsirləndirdiyi və funksionallıqda pozulma olub-olmaması nəzərə alınır. Normal nəticələrə baxmayaraq inana bilməmək, qorxunun təkrarlanması və bu nümunənin uzun sürməsi xəstəlik anksiyetesi pozğunluğunu düşündürə bilər. Zəruri hallarda ruh sağlamlığı sahəsində çalışan mütəxəssislərin qiymətləndirməsi planlaşdırıla bilər. Onlayn testlər və ya özünüqiymətləndirmə vasitələri isə təkbaşına diaqnoz qoydurmur.
Müalicə Yanaşmasında Nələr Ön Plana Çıxır?
Müalicədə məqsəd insanın yaşadığı narahatlığı kiçiltmədən həyəcan dövrünü anlamaq və funksionallığı yenidən gücləndirməkdir. İlk addım uyğun klinik qiymətləndirmə ilə real tibbi səbəblərin gözdən keçirilməsidir. Ardınca daha planlı və müntəzəm izləmə yanaşması formalaşdırıla bilər. Bu sayədə həm gərəksiz təkrar müraciətlərin, həm də qeyri-müəyyənlik qarşısında artan pərakəndə axtarışların azaldılması hədəflənir.
Psixotəhsil mühüm bir hissədir. İnsanın həyəcanının necə yüksəldiyini, bədənsəl duyğuları necə yozduğunu və hansı davranışların qorxunu davam etdirdiyini fərq etməsi müalicə prosesini dəstəkləyir. Xüsusilə kognitiv-davranışçı terapiya xəstəlik anksiyetesi pozğunluğunda əsas yanaşmalardan biridir. Bu terapiya; fəlakətləşdirən düşüncələrin, daimi yoxlama vərdişinin və arxayınlaşdırma axtarma dövrünün işlənməsinə dəstək ola bilər. Müntəzəm həkim nəzarəti də sağlamlıqla bağlı qeyri-müəyyənlikləri daha strukturlu şəkildə idarə etməyə kömək edə bilər.
Nə Zaman Dəstək Alınmalıdır?
Sağlamlıq qorxusu təkrar-təkrar alovlanırsa, günün böyük hissəsini tutursa və həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldırsa, peşəkar dəstək nəzərdən keçirilməlidir. İşə və ya məktəbə davam etməkdə çətinlik, münasibətlərdə aydın gərginlik yaşanması və gündəlik həyatı davam etdirə bilməmək bu dəstəyin təxirə salınmaması gərəkdiyini göstərir.
Özünə zərər vermə fikri, güclü ümidsizlik və ya gündəlik həyatı davam etdirə bilməmək kimi hallar isə yalnız xəstəlik anksiyetəsinin deyil, əlavə olaraq qiymətləndirilməsi gərəkən başqa bir psixi problemin əlaməti ola bilər. Belə vəziyyətlərdə gecikmədən mütəxəssis yardımı alınmalıdır. Bu məzmun diaqnoz qoymur və şəxsi tibbi qiymətləndirməni əvəz etmir.
