Otizm, şəxsin sosial ünsiyyət, əlaqə və davranış sahələrində fərqliliklər göstərməsi ilə xarakterizə olunan nevroloji inkişaf vəziyyətidir. Günümüzdə Otizm Spektrumu Bozukluğu (OSB) kimi tanımlanan bu vəziyyət, hər fərddə müxtəlif səviyyə və formalarda ortaya çıxa bilər. Bu səbəbdən otizm, tək tip bir tablo olaraq deyil; geniş bir spektr olaraq dəyərləndirilir.
Otizm Nədir?
Otizm, fərdin ünsiyyət, sosial əlaqə və davranış sahələrində fərqliliklər göstərməsinə səbəb olan nevroloji inkişaf vəziyyətidir. Günümüzdə Otizm Spektrumu Bozukluğu (OSB) kimi tanımlanan bu vəziyyət, hər fərddə fərqli səviyyələrdə və fərqli əlamətlərlə keçə bilər.
Otizmə aid əlamətlər əksərən 12–36 ay arasında fərq edilməyə başlanır. Bəzi uşaqlarda isə əlamətlər daha erkən dövrdə müşahidə oluna bilər, bəzilərində isə məktəbəqədər dövr və ya məktəb dövründə daha aydın hala gələ bilər. Bu səbəblə otizm, yalnız müəyyən yaş qrupuna aid deyil, fərq edilmə zamanı insandan insana dəyişə bilən bir vəziyyətdir.
Otizmli fərdlərdə; sosial əlaqələr qurma və davam etdirmədə çətinlik, şifahi və şifahi olmayan ünsiyyət bacarıqlarında məhdudiyyət, göz təması qurmaqda çətinlik və jest-mimik istifadəsində fərqliliklər ola bilər. Bunun yanında təkrarlanan davranışlar, rutinlərə bağlılıq və bəzi duyusal stimullara qarşı həddindən artıq həssaslıq və ya duyarsızlıq da otizm spektrumunda tez rastlanan xüsusiyyətlər arasındadır.
Otizm Nədən Yararlanar?
Otizmin yaranma səbəbləri günümüzdə tək bir faktörlə izah edilməməkdədir. Elmi araşdırmalar, otizmin genetik və ətraf mühit faktorlarının birlikdə rol oynadığı mürəkkəb bir nevroloji inkişaf vəziyyəti olduğunu göstərir. Bu səbəbdən otizm, müəyyən bir səbəbə bağlanan və ya sonradan qazanılan bir xəstəlik olaraq dəyərləndirilmir.
- Genetik Faktorlar
Ailədə otizm spektrumu bozukluğu olması, riskin artması ilə əlaqələndirilir. Ancaq otizm tək bir genlə izah edilə bilən bir vəziyyət deyil; bir neçə genin qarşılıqlı əlaqəsi söz konusu ola bilər.
- Beyin İnkişafı və Sinir Sistemi Fərqlilikləri
Otizmli şəxslərdə beynin bəzi bölgələrinin inkişafı və işləmə forması fərqli olduğu düşünülməkdədir. Bu fərqliliklər; sosial ünsiyyət, əlaqə və davranışların tənzimlənməsində rol oynayan sinir şəbəkələrini təsir edə bilər. Otizm, bu baxımdan beynin inkişaf prosesi ilə əlaqəli bir vəziyyət olaraq ələ alınmaqdadır.
- Ətraf Mühit Faktorları
Hamiləlik və doğum prosesinə aid bəzi faktorların, genetik yatqınlıqla birlikdə otizm riskini təsir edə biləcəyi üzərində durulmaqdadır. Ancaq ətraf mühit faktorlarının tək başına otizmə səbəb olduğu haqqında qəti bir elmi sübut yoxdur.
Otizm Əlamətləri Nələrdir?
Otizm əlamətləri; fərdin yaşı, inkişaf səviyyəsi və otizm spektrumu içərisindəki mövqeyinə görə fərqli ola bilər. Əlamətlər adətən sosial ünsiyyət, davranış nümunələri və duyusal həssaslıq sahələrində ortaya çıxar. Hər fərddə eyni əlamətlərin görülməsi gözlənilməz; əlamətlərin növü və şiddəti insandan insana dəyişə bilər.
Sosial Ünsiyyət və Əlaqə ilə Əlaqəli Əlamətlər
Otizm spektrumunda yer alan fərdlərdə sosial ünsiyyətlə əlaqəli bəzi fərqliliklər müşahidə oluna bilər. Bu əlamətlər arasında:
-
Göz təması qurmaqda məhdudiyyət və ya göz təmasını qaçırma
-
Reaksiyalar verməmək və ya gec reaksiya vermək
-
Əlaqəni başlatmaqda və ya davam etdirmədə çətinlik
-
Duyğu və düşüncələri jest, mimik və ya şifahi ifadələrlə çatdırmaqda çətinlik
Davranışsal Xüsusiyyətlər
Otizm əlamətləri arasında davranış sahəsində də bəzi təkrarlanan və ya məhdud maraq sahələri ilə əlaqəli xüsusiyyətlər görülə bilər:
-
Təkrarlayıcı hərəkətlər (əl çırpma, yellənmə kimi)
-
Dəyişikliklərə qarşı açıq narahatlıq
-
Müəyyən obyektlərə və ya mövzulara yoğun maraq
Duyusal Həssaslıqlar
Otizmli şəxslərdə duyusal stimullara verilən reaksiyalar fərqli ola bilər. Bu vəziyyət:
-
Yüksək səslərə, parlaq işıqlara və ya müəyyən toxumalarla həddindən artıq həssaslıq
-
Bəzi səslərə, toxunma və ya ağrı stimullarına qarşı aşağı reaksiya
şəklində ortaya çıxa bilər.
Körpələrdə Otizm Əlamətləri
Körpəlik dövründə otizm əlamətləri əksərən incə və erkən işarələr şəklində müşahidə olunar. Körpələrdə diqqət çəkə biləcək bəzi faktorlar bunlardır:
-
Sosial gülüşün məhdud olması
-
Göz təması qura bilməmək və ya qısa müddətli qurmaq
-
Adı söyləndikdə reaksiya verməmək
-
Səslərə və üz ifadələrinə qarşı marağın az olması
Bu əlamətlər tək başına diaqnoz qoyucu deyildir; inkişaf izlənilməsi çərçivəsində dəyərləndirilməlidir.
2 Yaş Otizm Əlamətləri
İki yaş civarında, ünsiyyət və sosial bacarıqların inkişafı daha aydın olduğu üçün otizm əlamətləri daha fərqlənə bilər. Bu dövrdə:
-
Danışmanın başlamamış olması və ya çox məhdud olması
-
İşarə etmə, əl sallama kimi ünsiyyət məqsədli jestlərin istifadə olunmaması
-
Təqlid davranışlarının görülməməsi
-
Akranlara marağın məhdud olması
Uşaq və Gənclik Dövründə Otizm Əlamətləri
Uşaq və gənclik dövründə otizm əlamətləri; sosial mühitlərdə uyum çətinliyi, qrup oyunlarına qatılmaqda çətinlik və duyğuları ifadə etməkdə məhdudiyyət şəklində görülə bilər. Akademik bacarıqlar fərdlər arasında fərqli ola bilər.
Böyüklərdə Otizm Əlamətləri
Bəzi fərdlərdə otizm əlamətləri uşaqlıq dövründə fərq edilə bilməz və diaqnoz yetkinlikdə gündəmə gələ bilər. Böyüklərdə görülə biləcək əlamətlər arasında:
-
Sosial əlaqələri başlatma və davam etdirmədə çətinlik
-
Şifahi olmayan ünsiyyəti (mimik, bədən dili) anlamaqda çətinlik
-
Rutinlərə bağlılıq və dəyişikliklərə qarşı həssaslıq
-
Duyusal stimullara qarşı aydın reaksiyalar
yer ala bilər.
Otizm Necə Diaqnoz Verilir?
Otizmin diaqnozu, hamiləlik dövründə və ya doğumdan dərhal sonra verilə biləcək bir diaqnoz deyil. Otizm spektrumu bozukluğu, uşaqlıq dövründə ortaya çıxan əlamətlər doğrultusunda dəyərləndirilir.
Otizm diaqnozu, qan testləri, görüntüleme metodları və ya tək bir laboratoriya incələməsi ilə qoyulmaz. Diaqnoz prosesi; uşağın inkişaf xüsusiyyətlərinin mütəxəssis tərəfindən dəyərləndirilməsi, davranışlarının müşahidə edilməsi və ailədən alınan ətraflı məlumatlar doğrultusunda planlanır. Dəyərləndirilmə prosesində, uşağın sosial ünsiyyət bacarıqları, dil inkişafı və gündəlik yaşama uyumu bütüncül olaraq ele alınır.
Lazım görüldükdə, otizmə eşlik edə biləcək fərqli sağlamlıq vəziyyətlərinin xaric edilməsinə dair əlaqəli ixtisaslardan rəy alınabilir.
Otizm diaqnoz prosesi, aşağıdakı dəyərləndirmələrin birlikdə ele alınması ilə reallaşdırılır:
-
Tibbi və nevroloji müayinə
-
İnkişaf və bilişsel bacarıqların dəyərləndirilməsi
-
Dil və ünsiyyət bacarıqlarının incələnməsi
-
Davranış müşahedə və sosial əlaqə dəyərləndirilməsi
-
Gündəlik yaşam bacarıqlarının yaşa uyğunluğunun dəyərləndirilməsi
-
Lazım görüldükdə qan tədqiqatları
Dəyərləndirmələr, diaqnozu dəstəkləmək və uşağın inkişaf ehtiyaclarını doğru şəkildə müəyyən etmək məqsədilə aparılır.
Otizm Müalicəsi Varmı?
Otizm spektrumu bozukluğu tamamilə ortadan qaldıran, tək başına müalicəvi bir yöntəm yoxdur. Otizm, bir xəstəlikdən ziyadə nevroloji inkişaf fərqliliyi olaraq dəyərləndirilir. Bu səbəbdən tətbiq edilir; fərdin inkişaf ehtiyaclarını dəstəkləməyi, gündəlik yaşam bacarıqlarını artırmağı və yaşam keyfiyyətini yüksəltməyi hədəflər.
Otizmdə dəstəkləyici yaklaşımların əsas hədəfi; bilişsel, sosial və funksional bacarıqları mümkün olan ən yüksək səviyyəyə çıxarmaq və müstəqil yaşam bacarıqlarını inkişaf etdirməkdir.
Beyin inkişafının xüsusilə yaşamın ilk illərində sürətli olması səbəbindən, erkən dövrdə başlanılan dəstəkləyici tətbiqlərin inkişaf qazanımları üzərində müsbət təsirləri ola biləcəyi bilinməkdədir. Erkən fərq edilən və uyğun şəkildə yönəldilən uşaqlarda, ünsiyyət və sosial bacarıqların dəstəklənməsi daha təsirli şəkildə planlana bilər.
Ailələr Otizmli Uşaqlarına Necə Yanaşmalıdır?
Otizmli uşaqlarla ünsiyyət və gündəlik yaşam prosesi, anlayış və səbr əsaslı bir yanaşma tələb edir. Ailələrin, uşağın inkişaf fərqliliklərini qəbul edərək fərdi ehtiyaclarına yönəlik olmaları önəmlidir.
Gündəlik yaşamda tutarlı rutinlər yaratmaq, uşağın özünü güvənli hiss etməsinə kömək edə bilər. Ünsiyyətdə sadə və açıq bir dil istifadə olunması, kompleks ifadələrdən qaçmaq tövsiyə edilir. Olumlu davranışların dəstəklənməsi və uşağın güclü yönlərinin fərq edilməsi, inkişaf prosesini müsbət yöndə təsir edə bilər.
Otizmli uşaqların inkişafı əksərən mütəxəssis iş birliyi tələb edir. Ailələrin, sağlamlıq və təhsil peşəkarları ilə ünsiyyət halında olması və tövsiyə edilən dəstəkləyici yanaşmaları gündəlik yaşama inteqrə etməsi önəmlidir. Bu prosesdə ailə üzvlərinin öz emosional ehtiyaclarını da göz önündə bulundurması, uzunmüddətli uyğunlaşma baxımından dəstəkləyici rol oynayır.
Tez-tez Soruşulan Suallar
Otizm bir xəstəlikdirmi?
Otizm, bir xəstəlik deyil; nevroloji inkişaf fərqliliyi olaraq tanımlanır. Fərdin dünyanı anlama, ünsiyyət qurma və davranış formalarında fərqliliklərlə müşahidə edilə bilər.
Otizmli uşaqlar danışa bilərmi?
Otizmli bəzi uşaqlarda danışma gecikə bilər və ya məhdud ola bilər. Ancaq bu vəziyyət hər uşaq üçün eyni deyildir və inkişaf fərdi olaraq dəyərləndirilir.
Otizm testi necə aparılır?
Otizm diaqnozu, tək bir testlə qoyulmaz. İnkişaf dəyərləndirmələri, davranış müşahidələri və standart sınaq vasitələri mütəxəssislər tərəfindən birlikdə dəyərləndirilir.
Otizm növləri nələrdir?
Otizm, fərqli əlamətlər və dəstək ehtiyacları ilə müşahidə olunan geniş bir spektrumu əhatə edir. Günümüzdə otizm, alt növlərdən ziyadə fərdi fərqliliklərin mövcud olduğu bir spektr olaraq ele alınmaqdadır.
