Qida zəhərlənməsi, xarab olmuş və ya çirklənmiş qidaların qəbulu nəticəsində meydana çıxan və mədə-bağırsaq sistemini təsirləndirən bir sağlamlıq problemidir. Qida zəhərlənməsi əlamətləri; ürəkbulanma, qusma, ishal və qızdırma şəklində özünü göstərə bilər. Yay aylarında qida zəhərlənməsi tez-tez rast gəlinir; isti hava qidaların tez xarab olmasına və bakteriyaların çoxalmasına səbəb ola bilər. Balıq qatıq kombinasiyası kimi bəzi qida vərdişləri də zəhərlənmə riski baxımından maraq mövzusu yaradır. Qida zəhərlənməsi necə anlaşılar, neçə gündə keçər və hansı hallarda həkimə müraciət edilməlidir kimi sualların cavabları; şəxsin yaşı, sağlamlıq vəziyyəti və əlamətlərin şiddətinə görə mütəxəssis həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Qida Zəhərlənməsi Nədir?
Qida zəhərlənməsi, xarab olmuş və ya mikroorqanizmlə çirklənmiş qidaların qəbulu nəticəsində mədə və bağırsaq sistemində inkişaf edən infeksiyalardır. Bu vəziyyət adətən bakteriyalar, viruslar və toksinlərdən qaynaqlanır. Salmonella, E. coli və Campylobacter kimi bakteriyalarla norovirus kimi viruslar qida zəhərlənməsinə səbəb ola bilər.
Yay aylarında isti hava şərtləri, mikroorqanizmlərin çoxalmasını sürətləndirərək qida zəhərlənməsi riskini artırır. Yüksək istiliklər altında, xüsusilə protein baxımından zəngin olan qidalar daha sürətlə xarab ola bilər və patogen mikroorqanizmlərin çoxalması üçün uyğun bir mühit yarada bilər.
Qidaları düzgün şəkildə saxlamaq, çiy və bişmiş qidaları ayrı tutmaq, kəsmə taxtası və bıçaqları təmiz saxlamaq kimi tədbirlər görülməlidir. Eyni zamanda, qidaların uyğun istilikdə bişirilməsi də mikrobların öldürülməsinə kömək edə bilər.
Qida Zəhərlənməsi Əlamətləri Nələrdir?
Qida zəhərlənməsi əlamətləri, çirklənmiş qidanın qəbulundan sonra bir neçə saat ərzində meydana gələ bilər. Bəzi hallarda bu müddət 12 ilə 72 saata qədər çata bilər.
Qida zəhərlənməsi əlamətləri:
- Ürəkbulanma və qusma
- İshal
- Qarın ağrısı və kramplar
- Baş ağrısı və qızdırma
- Halsızlıq və maye itkisi
Qida zəhərlənməsinin gedişi; şəxsin yaşı, immun vəziyyəti və istehlak edilən qidanın növünə görə fərqlilik göstərə bilər.
Qida Zəhərlənməsi Neçə Gündə Keçər?
Yüngül qida zəhərlənmələri adətən 1 ildən 3 gün ərzində öz-özünə sağala bilər. Bu müddətdə, şəxslərin kifayət qədər maye qəbul etməsi lazımdır. Xüsusilə su və elektrolit içkiləri kimi mayelər qəbul etmək, bədənin itirdiyi mayeni bərpa etməsinə kömək edə bilər.
Əlamətlər şiddətlənərsə və ya qızdırma yüksəlsə bir sağlamlıq qurumuna müraciət edilməlidir. Qanlı ishal müşahidə edilməsi ciddi bir əlamət ola bilər və nəzərə alınmamalıdır. Belə hallarda, mütəxəssis doktor tərəfindən aparılacaq müayinə və lazım olan təhlillar ilə düzgün diaqnoz qoyularaq uyğun müalicə tətbiq edilə bilər.
Balıq və Qatıq Birlikdə İstəhlak Edilərsə Zəhərlənmə Olarmı?
Cəmiyyətdə yayğın olaraq qarşılaşılan yanlış inanclardan biri, balıqla qatığın birlikdə istehlak edilməsinin zəhərlənməyə səbəb olduğuna dair bir inancdır. Ancaq elmi məlumatlara görə, bu iddia düzgün deyil. Xüsusilə təzə və uyğun şərtlərdə saxlanmış balıq ilə qatıq bir arada istehlak edildikdə sağlamlıq problemi yaratmaz.
Balıq və qatıq, ayrı ayrı sağlam qidalar olmalarının yanı sıra bir arada da istehlak edilə biləcək uyğun qidalardır. Balıq adətən protein baxımından zəngindir və omega-3 yağ turşuları tərkibindədir, qatıq isə probiyotik xüsusiyyətləri ilə həzm sisteminə fayda təmin edir. Dolayısıyla bu iki qidanın kombinasiyası, balanslı və bəsləyici bir yemək ola bilər.
Zəhərlənmə riski, hər hansı bir qidanın xarab olması vəziyyətində ortaya çıxır. Yüksək protein tərkibinə görə balıqlar tez-tez xarab olan qidalardan biridir. Əgər balıq və qatıq pis şərtlərdə saxlanmış və ya uzun müddət gözlətilmişsə mikroorqanizmlərin çoxalması nəticəsində qida zəhərlənməsi riski arta bilər. Bu səbəblə təzə və gigiyenik şəraitdə saxlanılan balıq və qatığın birlikdə istehlak edilməsində heç bir sakınca yoxdur.
Qida Zəhərlənməsi Evdə Müalicə Seçimləri Nələrdir?
Qida zəhərlənməsinin yüngül keçdiyi hallarda evdə tətbiq edilə biləcək bəzi dəstəkləyici metodlar mövcuddur:
-
Maye təminatı: Bədənin itirdiyi maye və elektrolitləri bərpa etmək üçün bol su, sadə şorba və elektrolit həlləri qəbul edilməlidir.
-
Qidalanma rejimi: Qusma və ishal nəzarət altına alındıqdan sonra BRAT diyeti (banan, düyü, alma püresi, tost) kimi mədəni yormayacaq yüngül qidalarla yeyilməlidir.
-
Dərman istifadəsi: Yalnız həkim tövsiyəsi ilə istifadə olunmalı; xüsusilə antibiotiklər və ishal qarşısını alan dərmanlar yanlış istifadə edildikdə vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
-
İstirahət: Bədənin özünü toparlaması üçün kifayət qədər yuxu və istirahət vacibdir.
Evdə tətbiq edilən metodlar yalnız yüngül hallarda dəstəkləyici mahiyyət daşıyır; əlamətlər şiddətlənərsə və ya uzanarsa mütləq bir sağlıq qurumuna müraciət edilməlidir.
Nə Zaman Həkimə Müraciət Edilməlidir?
Bəzi hallarda evdə müalicə kifayət etməyə bilər. Aşağıdakı əlamətlərin varlığında tezliklə bir sağlamlıq qurumuna müraciət edilməlidir:
-
38°C üzəri qızdırma
-
Davamlı qusma və maye itkisi
-
Şiddətli qarın ağrısı
-
Şüur bulanıqlığı və göz qaralması
-
5 yaş altı uşaqlar, hamilələr, yaşlı şəxslər və xroniki xəstəliyi olanlar
Yay Aylarında Qida Zəhərlənməsindən Qorunma Yolları
Yay aylarında qida zəhərlənməsindən qorunmanın sadə amma təsirli yolları vardır. Bunlardan birincisi, qidaların düzgün şəkildə saxlanmasıdır. Soyuq zənciri pozula biləcək məhsullar, soyuducuda saxlanaraq təravətlərini və qida dəyərlərini qoruya bilər. Məsələn, süd kimi maye qidaların soyuducuda saxlanması, bakteri artımını əngəlləyərək təhlükəsiz istifadəni təmin edir.
Eyni zamanda, bişirmə temperaturuna diqqət etmək də vacibdir. Ət, toyuq, yumurta və balıq kimi protein qaynaqları tam bişməmiş istifadədən qaçınılmalıdır. Bu məhsulların daxili temperaturunun müəyyən bir dərəcəyə çatması bakteriyaların yox edilməsinə kömək edir və qida zəhərlənməsinin qarşısını ala bilər.
Çarpaz çirklənməni əngəlləmək də qida təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyətlidir. Çiy ətlə təmas etmiş avadanlıqların və səthlərin təmizlənməsi, tərəvəzlərin ayrı qab və kəsmə taxtalarında hazırlanması çarpaz çirklənməni minimuma endirir.
Açıqda satılan qidalardan qaçmaq da yay aylarında diqqət edilməsi lazım olan bir nöqtədir. Günəş altında gözlətilən qidalar mikroorqanizmlər üçün uyğun mühitlər meydana gətirə bilər və istehlak edildikdə sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.
Tez-tez Verilən Suallar
Qida zəhərlənməsi necə bilinir?
Qida zəhərlənməsi əlamətləri çirklənmiş qidanın qəbulundan sonrakı müddəti təqib edən 1 ilə 6 saat ərzində başlayır. Ancaq bəzi hallarda bu müddət, mikroorqanizmin növünə görə 12 ilə 72 saat arasında uzana bilər.
Qida zəhərlənməsi nə qədər çəkər?
Yüngül keçən qida zəhərlənmələri çox vaxt 2 ilə 3 gün ərzində öz-özünə keçər. İmmunitet sistemi zəif şəxslərdə və ya ciddi infeksiyalarda sağalma müddəti daha uzun ola bilər və tibbi yardım lazım gələ bilər.
Evdə qida zəhərlənməsinə qarşı nə edilə bilər?
Bol maye qəbul edərək bədəndəki itkilərin bərpası təmin edilməli və həzmi asan, yüngül qidalar seçilməlidir. Şikayətlər bir neçə gün ərzində azalmazsa və ya qızdırma və qanlı nəcis kimi ciddi əlamətlər meydana çıxarsa, mütləq sağlamlıq qurumuna müraciət edilməlidir.
Qida zəhərlənməsi sonrasında hansı hallarda həkimə getmək lazımdır?
Yüksək qızdırma, davamlı qusma, qanlı nəcis, aşırı halsızlıq və ya maye itkisi kimi əlamətlər ciddiyyət göstəricisidir. Əlamətlər, uşaqlar, xroniki xəstəliyi olan şəxslər və yaşlılar üçün təcili müdaxilə gərəklidir.
Balıq və qatıq zəhərlənməyə səbəb ola bilərmi?
Təzə və uyğun şərtlərdə saxlanan balıq ilə qatığın birgə istifadəsi zəhərlənməyə səbəb olmaya bilər. Ancaq xarab olmuş qidalar yedildikdə qida zəhərlənməsi əlamətləri meydana çıxa bilər.
