Dəri xərçəngi növləri arasında ən sürətlə irəliləyən və ən ciddi hesab edilən malign melanom, dəridəki melanosit adlanan pigment hüceyrələrinin nəzarətsiz şəkildə çoxalması ilə yaranan bir xərçəng növüdür. Melanositlər, dəri rəngini müəyyən edən melanin pigmentini istehsal edə bilər. Dəridə günəşə tez-tez məruz qalan nöqtələrdə əlamət verir. Burun, boğaz və göz ətrafında da nadir hallarda görünə bilər.
Malign Melanom Nədir?
Malign melanom, melanosit adlanan hüceyrələrin nəzarətsiz şəkildə çoxalması nəticəsində inkişaf edən bir dəri xərçəngi növüdür. Bu hüceyrələr normal şərtlərdə dərini günəşin zərərli ultrabənövşəyi (UV) şüalarından qoruyan melanin pigmentini istehsal edir. Amma genetik meyl, intensiv günəş işığına məruz qalma və ya xallarda əmələ gələn dəyişikliklər nəticəsində melanositlər anormal şəkildə böyüməyə başlayır və bədxassəli şiş (melanom) inkişaf edə bilər.
Melanom, dəri xərçəngləri arasında ən sürətlə irəliləyən və metastaz etmə potensialı yüksək tipdir. Melanomların təxminən %30-u isə mövcud xallardan qaynaqlandığı məlumdur. Bu səbəbdən bədəndə yaranan hər bir əlaməti bilmək və tədbir görmək, malign melanom müalicəsində uğur qazanmağa kömək edir.
Melanom Dəri Xərçəngi Risk Faktorları Nələrdir?
Malign melanom inkişafı, həm genetik, həm də ətraf mühitdən qaynaqlanan bir çox amilin birləşməsi ilə ortaya çıxa bilər. Görülmə ehtimalı insandan insana fərqlilik göstərsə də, bəzi vəziyyətlər bu xəstəliyin yaranma riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
- Aşırı Günəş Maruziyəti (UV Şüaları)
Günəşin ultrabənövşəyi (UV) şüalarına uzun müddət müdafiəsiz şəkildə məruz qalmaq, dəri hüceyrələrinin DNT’sinə ziyan verərək malign melanomun inkişafının ən önəmli səbəblərindən biridir. Xüsusilə uşaq yaşlarındakı şiddətli günəş yanığı, irəliləyən yaşlarda dəri xərçəngi riskini artıra bilər.
- Çoxlu Sayda və Atipik Xal (Nevus)
Bədəndə 50-dən çox xal olması və ya displastik nevus adlanan nizamsız kənarlı, müxtəlif rəng tonlarına sahib xalın olması, melanom inkişafı baxımından xəbərdaredici bir faktordur. Belə xalın mütəmadi olaraq dermatoloji müayinədə olması lazımdır.
- Ailədə Dəri Xərçəngi Hekayəsi
Birinci dərəcəli ailə üzvlərində melanom hekayəsi olması genetik meyli göstərə bilər.
- Öncədən Dəri Xərçəngini Keçirmiş Olmaq
Bazal hüceyrəli və ya skuamöz hüceyrəli dəri xərçəngi keçirmiş şəxslərdə, ikinci bir dəri xərçəngi inkişaf etmə ehtimalı arta bilər. Bu səbəbdən mütəmadi dermatoloji müayinə lazımdır.
- Solaryum İstifadəsi
Solaryum cihazları, yüksək dozada süni UV şüası yayır. Sıx və uzun sürəli solaryum istifadəsi, gənc yaşlarda başlandığında, melanom inkişafı riskini ciddi şəkildə yüksəldə bilər.
- İmmunitet Sisteminin Zəif Olması
Orqan transplantasiyası, uzun sürəli kortizon və immunosupresiv dərman istifadəsi kimi vəziyyətlər, bədənin xərçəng hüceyrələrinə qarşı mübarizə qabiliyyətini azaldır. Bu şəxslərdə melanom riski normaldan daha çoxdur.
Malign Melanom Əlamətləri Nələrdir?
Malign melanom erkən mərhələdə yalnızca bir xal dəyişikliyi kimi ortaya çıxa bilər. Amma irəlilədikcə ətraf toxumalara yayılma meyli göstərir. Dəri xərçənginin ən tez müşahidə olunan əlamətləri arasında bunlar yer alır:
-
Mövcud xalda rəng, forma və ya ölçüdə dəyişiklik
-
Yeni yaranan tünd rəngli, nizamsız sərhədli ləkələr
-
Xalın qabıqlaşması, qanaması və qaşınması
-
Dəri səthində asimetri və ya nizamsız kənarlar
-
Rəng fərqliliklərinin bir arada olması (qəhvəyi, qara, mavi tonlar)
Dermatoloqlar, şübhəli lezyonların qiymətləndirilməsində ABCDE qaydasını istifadə edir:
-
A (Asimetri)
-
B (Sərhəd - Kənar qeyri müntəzəmliyi)
-
C (Rəng fərqi)
-
D (Çap > 6 mm)
-
E (Dəyişiklik)
Üzdə Dəri Xərçəngi Əlamətləri Nələrdir?
Burun, yanaq, alın və ya dodaq ətrafında yeni ləkələr, qabıqlaşmalar və ya rəng dəyişiklikləri malign melanomun erkən xəbərdaredici nişanları ola bilər. Belə dəyişikliklərdə gecikmədən sahə üzrə ixtisaslaşmış bir həkimə müraciət olunmalıdır.
Malign Melanom Növləri Nələrdir?
Malign melanom, hər xəstədə eyni şəkildə irəliləməyən və müxtəlif klinik tiplərlə ortaya çıxan bir dəri xərçəngi növüdür. Melanomanın tipi, xəstəliyin gedişatını, yayılma sürətini və müalicə yanaşmasını birbaşa təsir edə bilər.
Səthi Yayılım Göstərən Melanom (Superficial Spreading Melanoma)
Malign melanom hadisələrinin təxminən %70-ni təşkil edən yaygın bir tipdir.
-
Əsasən daha öncə mövcud olan bir xal üzərində inkişaf edir.
-
Dəri səthində yavaş irəliləyiş göstərir amma dərin təbəqələrə keçdikdə sürətlə yayıla bilər.
-
Qəhvəyi, qara və ya çox rəngli nizamsız sərhədli ləkələr şəklində görülür.
-
Arxa, döş və ayaq kimi günəşə açıq bölgələrdə ortaya çıxır.
Nodüler Melanom (Nodular Melanoma)
Melanom növləri arasında aqressiv gedişli olan bir tipdir.
-
Dərin toxumalara qısa müddətdə irəlilədiyi üçün erkən fərq edilməsi çətindir.
-
Əsasən qabarcıq şəklində, tünd rəngli və sürətlə böyüyən bir nodül (yumru) olaraq görülür.
-
Bəzən səthi rəng dəyişikliyi olmadan, dəridə sərt bir şiş kimi hiss edilə bilər.
-
Bədənin hər hansı bir bölgəsində inkişaf edə bilər amma tez-tez gövdə, baş və ya boyun bölgəsində ortaya çıxır.
Lentigo Maligna Melanom
Bu tip melanom, əsasən yaşlı şəxslərdə və günəş görən üz bölgələrində ortaya çıxır.
-
Günəşin uzun illər boyunca səbəb olduğu UV zədəsi nəticəsində inkişaf edir.
-
Qəhvəyi və ya tünd rəngli nizamsız ləkələr şəklindədir.
-
Başlanğıcda lentigo maligna adlanan yaxşı xassəli ləkə kimi görünür; zamanla invaziv forma çevrilir.
-
Üz, yanaq, qulaq və burun kimi günəşə məruz qalan sahələrdə görülür.
Akrallı (Acral Lentiginöz) Melanom
Digər melanom tiplərindən fərqli olaraq günəş işığına məruz qalmayan bölgələrdə inkişaf edə bilir.
-
Əl içi, ayaq altı və ya dırnaq altı kimi bölgələrdə ortaya çıxır.
-
Tünd rəngli çizgilər və ləkələr şəklində başlayır.
-
Gözdən qaça bildiyi üçün diaqnoz adətən gecikmiş olur.
Desmoplastik Melanom (Desmoplastic Melanoma)
Nadir görülən amma dərin toxumalara sızma meyli yüksək bir melanom tipidir.
-
Sərt, solğun və ya dəri rəngində bir kütlə şəklində görülə bilər.
-
Əsasən baş, boyun və arxa bölgəsində ortaya çıxır.
-
Rəng dəyişimi müəyyən olmadığı üçün bəzən yaxşı xassəli bir kütlə ilə qarışdırıla bilər.
Amelanotik Melanom
Bu tipdə dəri lezyonunda pigment (rəng) yoxdur və ya çox azdır.
-
Çəhrayı, qırmızı və ya dəri rəngində bir nodül şəklində görülə bilər.
-
Rəng dəyişikliyi olmadığı üçün diaqnozu çox çətindir.
-
Sürətlə irəliləyə bilər və bu səbəbdən erkən diaqnoz əhəmiyyətlidir.
Dəri Xərçəngi Nə Qədər Zamanda Yayılır?
Melanom, digər dəri xərçəngi növlərinə görə sürətlə yayılma meyli göstərir. Amma yayılma müddəti, şişin dərinliyi, mərhələsi və xəstənin immunitet vəziyyəti kimi faktorlara görə dəyişə bilər.
Erkən mərhələ melanomlar, yalnız dəridə məhdudlaşır və cərrahi olaraq çıxarıldığında tamamilə sağalma təmin edilə bilər. Amma gec mərhələdə diaqnoz qoyulan melanom, limfa düyünlərinə və daxili orqanlara metastaz edərək müalicəni çətinləşdirə bilər. Bu səbəbdən xallardaki dəyişiklikləri erkən fərq etmək, dəri xərçənginin nə qədər zamanda yayıldığından çox, nə qədər erkən diaqnoz qoyulduğuna odaklanmaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Malign Melanom Tanısı Necə Qoyulur?
Melanosit hüceyrələrindən qaynaqlanan malign melanom, fərqli histolojik xüsusiyyətlər və klinik davranışlar sərgiləyən müxtəlif alt tiplərlə ortaya çıxa bilər.
- Dermatoloji Müayinə
Tanının ilk addımı, mütəxəssis həkim tərəfindən aparılan ətraflı dəri müayinəsidir. Mütəxəssis, bədəndəki xal və ləkələri, rəng dəyişikliklərini qiymətləndirir. Forma, rəng, sərhəd və ölçü dəyişiklikləri incələnir.
Bu mərhələdə adətən ABCDE qaydası istifadə edilir:
-
A (Asimetri): Xalın iki yarısı bir-birinə bənzəmirsə,
-
B (Sərhəd): Kənarlar nizamsız və ya buğulanıbsa,
-
C (Rəng): Rəng fərqlilikləri varsa,
-
D (Çap): Çapı 6 mm-dən çoxdursa,
-
E (Dəyişiklik): Zamanla böyüyür, qabıqlaşır və ya qanayırsa, bu vəziyyət malign melanom baxımından xəbərdaredici qəbul edilir.
- Dermatoskopi Müayinəsi
Dermatoloji müayinədən sonra həkim, şübhəli sahələri dermatoskop adlanan xüsusi bir böyüdücü ilə ətraflı şəkildə incələyir. Bu metod sayəsində erkən mərhələ melanom lezyonları, sadə dəri ləkələrindən ayrılabilir.
- Biyopsi
Dermatoskopi nəticəsində şübhəli bir lezyon tapılarsa tanı üçün biyopsi aparılır. Biyopsi, dəridəki şübhəli toxumanın kiçik bir parçasının alınıb mikroskop altında incələnməsidir.
- Mərhələni Müəyyən Etmək Üçün Görüntüləmə Testləri
Melanom tanısı qoyulduqdan sonra xəstəliyin yayılma dərəcəsini təyin etmək məqsədilə mərhələ testləri aparıla bilər. Görüntüləmə testləri, şişin dərinliyi, limfa düyünlərinə və ya digər orqanlara yayılıb yayılmadığı haqqında məlumat verə bilər.
- Sentinel Limfa Biyopsisi
Əgər melanomun qalınlığı çoxsa və ya limfa düyünlərinin tutuluşu şübhəsi varsa, sentinel limfa biyopsisi tətbiq olunabilir. Bu əməliyyat, xərçəng hüceyrələrinin ilк rastlaşılan limfa düyününü təyin edib mikroskop altında incələnməsini təmin edir.
Malign Melanom Müalicə Yolları Nələrdir?
Malign melanom müalicəsi, xəstəliyin mərhələsinə və yayılma vəziyyətinə əsasən planlaşdırıla bilər. Müalicədə məqsəd, xərçəngli toxumanı tamamilə aradan qaldırmaq və xəstəliyin irəliləməsini dayandırmaqdır.
- Cərrahi Müdaxilə
Erkən mərhələ melanomlarda ən effektiv yoldur. Şiş, ətrafındakı sağlam toxuma ilə bərabər cərrahi olaraq çıxarılır. Zəruri hallarda estetik baxımdan rekonstruktiv cərrahi tətbiq oluna bilər.
- Limfa Düyünü Biyopsisi və Diseksiyası
Melanom dərinləşmişsə xərçəng hüceyrələrinin limfa düyünlərinə yayılıp yayılmadığı sentinel limfa biyopsisi ilə araşdırılır. Tutuluş varsa, regional limfa düyünləri çıxarıla bilər.
- İmmunoterapiya
İmmunitet sistemini gücləndirərək xərçəng hüceyrələri ilə mübarizə məqsədi daşıyır. İleri mərhələ melanomlarda istifadə edilə bilər.
Malign Melanomdan (Dəri Xərçəngindən) Qorunma Yolları Nələrdir?
Malign melanomun qarşısını almaq üçün gündəlik həyatınızda alacağınız bəzi sadə tədbirlər riski azalda bilər:
-
Geniş spektrli və ən az SPF 30 qoruma faktorlu kremlər seçilməlidir.
-
Şapka, gün eynəyi və uzun qollu incə geyimlər UV maruziyetini azaltabilir.
-
Süni UV şüaları melanom riskini artıra bilər.
-
Yeni yaranan və ya forması, rəngi, sərhədi dəyişən xal varsa bir mütəxəssisə müraciət edilməlidir.
-
Uşaqlıqda yaşanan günəş yanığı, irəliləyən dövrdə melanom riskini artıra bilər.
Sık Verilən Suallar
Malign melanomun tez müşahidə olunan əlamətləri nələrdir?
Mövcud xallarda rəng, forma və ölçü dəyişiklikləri; nizamsız sərhədlər; qanama; qabıqlaşma və qaşıntı tez müşahidə olunan əlamətlərdir.
Malign melanom müalicə edilə bilərmi?
Bəli. Erkən mərhələdə cərrahi olaraq çıxarıldığında tamamilə müalicə edilə bilər. İrəliləyən mərhələlərdə immunoterapiya və hədəfə yönəlik dərman müalicələri ilə nəzarət altına alınabilir.
Malign melanom genetikdirmi?
Ailədə dərinin xərçəngi hekayəsi olması riski artırır, amma genetik meyl olmadığı şəxslərdə də intensiv UV çatası səbəbindən inkişaf edə bilər.
Xal müayinəsi nə sıxlıqla aparılmalıdır?
Xal sayısı çox olan və ya risk qrupundakı şəxslərin ildə ən az bir dəfə dermatoloji müayinədən keçməsi tövsiyə olunur.
