Dəmir, bədəndə oksigen daşınmasından immunitet sisteminin dəstəklənməsinə qədər bir çox həyati prosesdə rol oynayan əsas bir mineraldır. Qandakı hemoglobinin tərkibində olan dəmir, toxumaların kifayət qədər oksigen almasını təmin edir və enerji istehsalına kömək edir. Ancaq dəmir qəbulunun kifayət qədər olmaması, absorbsiya ilə bağlı problemlərin olması və ya azalması hallarında dəmir çatışmazlığı yarana bilər.
Dəmir Çatışmazlığı Nədir?
Dəmir çatışmazlığı, bədəndə olması lazım olan dəmir miqdarının kifayət qədər qarşılanmaması nəticəsində ortaya çıxan bir mineral çatışmazlığıdır. Dəmir; qandakı hemoglobinin tərkibində yer alaraq oksigenin ağciyərlərdən toxumalara daşınmasını təmin edir və enerji istehsalı, immunitet sistemi ilə əzələ funksiyaları baxımından əhəmiyyətlidir. Bədəndə dəmir depolarının azalması halında, toxumalar kifayət qədər oksigen ala bilməz və bu vəziyyət zamanla sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər.
Dəmir çatışmazlığı başladığında yalnız depoların boşalması şəklində müşahidə edilə bilər və açıq-aydın şikayətlər yaratmaya bilər. Lakin çatışmazlıq irəlilədikdə dəmir çatışmazlığı anemiyası inkişaf edə bilər. Bu halda qandakı hemoglobin səviyyəsi düşər və halsızlıq, tez yorulma, baş gicəllənməsi kimi əlamətlər daha aydın hala gələr.
Dəmir Çatışmazlığı Niyə Yaradır?
Dəmir çatışmazlığı, bir çox faktörün bir araya gəlməsi ilə ortaya çıxa bilər. Dəmir çatışmazlığının səbəbləri düzgün şəkildə təyin edilmədən həyata keçirilən müalicələr təsirli həll təmin etməyə bilər.
Dəmir çatışmazlığına səbəb ola biləcək başlıca səbəblər bunlardır:
-
Kifayət olmayan və qeyri-dengeli qidalanma: Gündəlik qidalanmada dəmirlə zəngin qidalara kifayət qədər yer verilməməsi, xüsusən uzun müddətdə dəmir depolarının azalmasına səbəb ola bilər.
-
Dəmir absorbsiya problemi: Mədə və bağırsaq xəstəlikləri, çölyak xəstəliyi və ya mədə turşusunu azaldan bəzi dərmanlar dəmirin absorbsiya edilməsini mənfi təsir göstərə bilər.
-
Qan itkisi: Aşırı regl qanamaları, mədə-bağırsaq sistemində qanamalar və ya fərq edilməyən gizli qan itkiləri dəmir çatışmazlığının ən yayğın səbəbləri arasındadır.
-
Artan dəmir tələbi: Hamiləlik, südvermə dönəmi, uşaq və ergenlik dövrlərində bədənin dəmir tələbi arta bilər.
-
Uzun müddətli bəzi dərmanların istifadəsi: Bəzi ağrıkəsicilər və mədə dərmanları, dəmir absorbsiya azaldaraq çatışmazlığa zəmin yarada bilər.
Dəmir Çatışmazlığı Əlamətləri Nələrdir?
Dəmir çatışmazlığı əlamətləri insandan insana fərqlilik göstərə bilər və adətən səssiz bir şəkildə irəliləyir. Erkən dövrdə yüngül əlamətlərlə başlayan vəziyyət, çatışmazlıq dərinləşdikcə daha aydın hala gələ bilər. Tez-tez rast gəlinən dəmir çatışmazlığı əlamətləri:
-
Daimi halsızlıq
-
Baş gicəllənməsi və çaşqınlıq hissi
-
Tez yorulma
-
Diqqət və konsentrasiya çətinliyi
-
Solğun dəri rənqi
-
Çarpıntı
-
Nəfəs darlığı
-
Saç tökülməsi və dırnaqlarda qırılma
Bu əlamətlər xüsusən gündəlik həyatı mənfi təsirləməyə başladığında dəmir çatışmazlığı baxımından dəyərləndirmə aparılması vacibdir.
B12 və Dəmir Çatışmazlığı Əlamətləri Arasındaki Fərqlər Nələrdir?
Dəmir və B12 vitamini çatışmazlıqları bəzi ortaq əlamətlər göstərsə də bədəndəki vəzifələri fərqlidir. Bu səbəblə əlamətlər də bəzi məqamlarda fərqlilik göstərə bilər.
-
Ortaq əlamətlər: Halsızlıq, baş gicəllənməsi, tez yorulma
-
B12 çatışmazlığında tez-tez rast gəlinən əlamətlər: Əllərdə və ayaqlarda uyuşma, yaddaş problemləri, balans problemləri
-
Dəmir çatışmazlığında tez-tez rast gəlinən əlamətlər: Solğun dəri, çarpıntı, nəfəs darlığı
Bəzi insanlarda hər iki çatışmazlıq eyni anda görülə biləcəyi üçün laborator testsiz müayinə vacibdir.
Dəmir Çatışmazlığı Necə Diaqnoz Edilir?
Dəmir çatışmazlığı diaqnozu, şəxsin şikayətləri və klinik dəyərləndirməsi yanaşı, laboratoriya testləri ilə qoyulur. Halsızlıq, tez yorulma, baş gicəllənməsi kimi əlamətlər dəmir çatışmazlığını düşündürə bilər; ancaq dəqiq diaqnoz üçün qan analizi aparılması vacibdir. Çünki bənzər əlamətlər fərqli vitamin və mineral çatışmazlıqlarında da gördülə bilər.
Dəmir çatışmazlığının diaqnozunda ən çox istifadə olunan testlər bunlardır:
-
Hemogram: Hemoglobin və hematokrit dəyərləri dəyərləndirilir. Dəmir çatışmazlığı irəliksə anemiya əlamətləri tapıla bilər.
-
Ferritin səviyyəsi: Bədəndəki dəmir depolarını göstərən ən önəmli parametrlərdir. Ferritin aşağılığı, dəmir çatışmazlığının erkən və etibarlı göstəricilərindən biridir.
-
Serum dəmiri və dəmir bağlama qabiliyyəti: Qandakı dəmir miqdarı və dəmirin taşınma qabiliyyəti dəyərləndirilərək çatışmazlığın dərəcəsi müəyyən edilir.
Qerəkli görülən hallarda, dəmir çatışmazlığına yol açabiləcək qan itkisi və ya absorbsiya problemi kimi altdakı səbəblərin araşdırılması üçün əlavə testlər planlana bilər. Bu səbəblə dəmir çatışmazlığı diaqnozu, yalnız tək bir testlə deyil, klinik bulgular və laborator nəticələrin birgə dəyərləndirilməsi ilə qoyulmalıdır.
Dəmir Çatışmazlığı Müalicəsi Necə Aparılır?
Dəmir çatışmazlığı müalicəsində izlərən yol, qandakı dəmir səviyyələrinin nə qədər düşdüyünə və bu vəziyyətə səbəb olan faktörlərə görə müəyyən edilir. Dəmir depolarının yüngül düzdə azaldığı hallarda, çoxunun qidalanma vərdişləri dəyərləndirilir. Gündəlik qidaların dəmir tərkibi yüksək olan qidalara daha çox yer verilməsi, bədənin ehtiyac duyduğu dəmirin təbii yollarla qarşılanmasına yardımcı ola bilər.
Dəmir çatışmazlığı müalicə prosesində diqqətə alınan əsas maddələr bunlardır:
-
Qidalanma planının yenidən qurulması: Dəmir tərkibi yüksək qidaların gündəlik qidalara dengeli şəkildə əlavə edilməsi.
-
Absorbsiya dəstək olan qidaların seçilməsi: C vitaminindən zəngin qidalarla birlikdə istifadə edilməsi.
-
Tibbi dəstək tələbi: Lazım olunduğu halda, həkim təklifi ilə dəmir tərkibli dərmanların istifadəsi.
-
Tətbiq üsulunun müəyyən edilməsi: Ağızdan və ya damar yolu ilə müalicə seçənəklərinin fərdi qiymətləndirilməsi.
-
Gündəlik vərdişlərin düzenlenmesi: Dəmir absorbsiya mənfi təsir göstərə biləcək çay, qəhvə kimi içkilərin istifadəh vaxtına diqqət edilməsi.
-
Səbəbə yönelik yanaşma: Dəmir itkisinə yol açabiləcək regl düzensizlikləri, sindirim sistemi problemləri və ya xroniki xəstəliklərin ele alınması.
Dəmir Çatışmazlığına Yaxşı Gələn Qidalar Nələrdir?
Dəmir çatışmazlığının önlənməsi və müalicə prosesinin dəstəklənməsində qidalanma vacib bir rol oynayır. Ancaq yalnız dəmir tərkibi yüksək olan qidaların istehlak edilməsi deyil, dəmirin bədəndə nə qədər təsirli şəkildə absorbsiya edildiyi də vacibdir.
-
Qırmızı əşyalar
-
Toyuq
-
Balıq
-
Hind əti
-
Yumurta
-
Yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər
-
Baklagiller
-
Tam taxıllar
-
Pekmez
Dəmir Absorbsiya Dəstək olan Qidalar
-
C vitamini olan mandarin, portağal, kivi, çiyələk
-
Pomidor, bibər, brokoli kimi təzə tərəvəzlər
Dəmir absorbsiya mənfi təsir göstərə biləcək çay, qəhvə və süd kimi içkilərin isə dəmir tərkibli qidalarla birlikdə istifadə edilməsi məsləhət görülmür. Dəmir çatışmazlığına yönəlik qidalanma planı hazirlanarken, şəxsin yaşı, ümumi sağlamlıq vəziyyəti və dəmir çatışmazlığının səviyyəsi nəzərə alınmalıdır.
Tez-tez Soruşulan Suallar
Dəmir çatışmazlığı anemiyası ilə dəmir çatışmazlığı eyni şeydirmi?
Dəmir çatışmazlığı, bədəndə dəmir depolarının azalması vəziyyətidir. Bu vəziyyət irəlikdikcə qandakı hemoglobin səviyyəsinin azalması ilə dəmir çatışmazlığı anemiyası ortaya çıxa bilər.
Dəmir əlavələri nə qədər müddət istifadə olunmalıdır?
Dəmir əlavələrinin istifadə şəkli və müddəti şəxsin sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişə bilər. Hemoglobin səviyyələri normal hala dönsə də dəmir depolarının dolması üçün müalicə bir müddət daha davam edə bilər; bu prosesi sahəsində mütəxəssis bir həkim nəzarətində yürütmək lazımdır.
Dəmir çatışmazlığı təkrarlanarmı?
Altdakı səbəb aradan qaldırılmadığı müddətcə dəmir çatışmazlığı təkrarlaya bilər. Bu səbəblə yalnız əlavə istifadəsi deyil, dəmir itgisine yol açabilecek faktörlərin də dəyərləndirilməsi vacibdir.
Dəmir çatışmazlığı yalnız yorğunluqmu yaradır?
Dəmir çatışmazlığı yalnız yorğunluqla məhdud deyil. Halsızlıq, baş gicəllənməsi, çarpıntı, nəfəs darlığı, diqqət dağınıqlığı və saç tökülməsi kimi çox fərqli əlamətlərə yol aça bilər.
