Dəridə sonradan yaranan ağ və ya nəzərəçarpacaq dərəcədə açıq rəngli ləkələr bir çox insanı narahat edə bilər. Xalq arasında ala xəstəliyi kimi də tanınan vitiliqo dəridə piqment itkisinə səbəb olan xroniki dəri pozğunluğudur. Dəriyə rəng verən melanin, melanosit adlanan hüceyrələr tərəfindən istehsal olunur. Bu hüceyrələrin bəzi sahələrdə azalması və ya funksiyasını itirməsi nəticəsində depiqmentasiya inkişaf edir və ətraf dəridən daha açıq görünən sahələr əmələ gələr.
Vitiliqo yalnız estetik bir dəyişiklik kimi qiymətləndirilməməlidir. Görünən nahiyələrdəki rəng fərqi insanın özünə inamına, sosial həyatına və günlük rahatlığına təsir edə bilər. Bununla yanaşı, vitiliqo yoluxucu deyil; təmasla, ortaq əşya istifadəsi ilə və ya eyni məkanda olmaqla insandan insana keçməz. Həmçinin hər ağ ləkə də vitiliqo demək deyil.
Vitiliqo Necə Görünür?
Vitiliqoda ən çox görülən görüntü sərhədləri dəqiq olan ağ və ya çox açıq rəngli dəri sahələridir. Bu sahələr çox vaxt hamar quruluşdadır; qabıqlanma, nəzərəçarpan pullanma, axıntı və ya irinli görüntü gözlənilmir. Ləkələr kiçik bir nöqtədən başlaya, zamanla genişlənə və ya yeni nahiyələrdə ortaya çıxa bilər. Bəzi insanlarda isə uzun müddət müəyyən sahə ilə məhdud qala bilər.
Rəng itkisi daha çox üz, göz ətrafı, dodaq kənarı, əllər, barmaqlar, dirsəklər, dizi, ayaqlar və sürtünməyə məruz qalan nahiyələrdə nəzərə çarpır. Saçlı dərində məhdud bir sahədə saçların ağarması, qaş, kiprik və ya saqqalda rəng itkisi də görünə bilər. Bəzən ağız ətrafı, dodaqlar, cinsiyyət nahiyəsi kimi selikli qişalarda da açıq rəngli sahələr yarana bilər.
Vitiliqonun dərində yayılma forması insandan insana dəyişir. Non-seqmental vitiliqo daha çox rast gəlinən tipdir və ləkələr çox vaxt bədənin iki tərəfində oxşar sahələrdə yerləşə bilər. Seqmental vitiliqo isə adətən bədənin yalnız bir tərəfində və ya daha məhdud bir xətt boyunca görülür. Bu fərqləndirmə xəstəliyin gedişini qiymətləndirməkdə dermatoloji müayinədə istiqamət göstərə bilər.
Vitiliqo Əlamətləri Nələrdir?
Vitiliqonun əsas əlaməti piqment itkisinə bağlı açıq rəngli sahələrdir. Əksər insanlarda ağrı, yanma və ya qaşınma ön planda olmur; əsas fərq edilən dəyişiklik dəri rənginin açılmasıdır. Bununla yanaşı, rəng itkisi saç, qaş və ya kirpiklərə əks oluna bilər.
Bəzi insanlar ləkələrin yavaş irəlilədiyini, bəziləri isə dövrü-dövrü yeni sahələrin əlavə olunduğunu ifadə edə bilər. Vitiliqonun gedişatı hər kəsdə eyni deyil. Buna görə də qısa müddətdə geniş yayılma olduqda, uşaq yaşda yeni başladıqda və ya üz kimi görünən nahiyələri tutduqda müayinəni gecikdirməmək lazımdır.
Vitiliqo Niyə Yaranır?
Vitiliqonun tək və dəqiq bir səbəbi olduğu deyilə bilməz. Mövcud bilgilər autoimmun mexanizmlər, genetik meyillilik və bəzi ətraf mühit tətikləyicilərinin birlikdə rol oynaya biləcəyini göstərir. Autoimmun mexanizmlər deyilərkən, immun sisteminin melanositləri hədəf alması ən çox qəbul edilən izahlardan biridir. Lakin bu, vitiliqosu olan hər kəsdə mütləq başqa bir autoimmun xəstəliyin də olduğu mənasına gəlmir.
Ailə anamnezi bəzi insanlarda meyilliliyi artıra bilər. Bununla yanaşı, dəri travması, sürtünmə, qıcıqlanma və ya günəş yanığı sonrası bəzi sahələrdə ləkələrin daha nəzərəçarpan hala gəldiyi gözlənə bilər. Yenə də bu amillər tək başına hər kəs üçün açıqlayıcı deyil. Vitiliqo fərdi qiymətləndirmə tələb edən bir vəziyyətdir və yalnız internetdə görülən nümunələrə əsaslanaraq qəti diaqnoza gəlmək olmaz.
Hansı Vəziyyətlərlə Birlikdə Görünə Bilər?
Vitiliqo bəzən tək başına, bəzən isə digər sağlamlıq problemləri ilə birlikdə görülə bilər. Xüsusilə bəzi autoimmun vəziyyətlərlə birlikdə rast gəlinməsi ehtimalı düşünülür. Klinik qiymətləndirmədə qalxanabənzər vəz (tiroid) ilə əlaqəli problemlər, digər piqment pozğunluqları və ya immun sistemlə bağlı əlamətlər soruşula bilər. Lakin bu əlaqələrin hər kəsdə görüləcəyi qəbul edilməməlidir.
Aydın səbəbi olmayan halsızlıq, çarpıntı, izah olunmayan çəki dəyişikliyi, geniş saç dökülməsi və ya digər sistemik şikayətlər varsa, bunların müayinə zamanı qeyd edilməsi faydalı olar. Ani və sürətli yayılma, uşaqda yeni başlayan geniş ləkələr, gözlə bağlı narahatlıqlar və ya eşitmə ilə əlaqəli şikayətlər olduqda qiymətləndirmə daha da vacib olur. Bu əlamətlər birbaşa vitiliqonun mütləq tərkib hissəsi olmayıb, yanaşı geden başqa bir vəziyyətin araşdırılmasını tələb edə bilər.
Vitiliqo Diaqnozu Necə Qoyulur?
Vitiliqo diaqnozu çox vaxt dermatoloji müayinəsi ilə qiymətləndirilir. Hər ağ ləkə vitiliqo deyil; göbələk infeksiyaları, eqzama sonrası inkişaf edən rəng açılması və digər piqment pozğunluqları oxşar görünə bilər.
Vud lampası və ya Vud işığı piqment itkisi olan sahələri daha aydın göstərməkdə köməkçi ola bilər. Xüsusilə sərhədlərin aydın seçilmədiyi hallarda bu müayinə d əstək verir. Əlavə testlər isə hamıya eyni şəkildə tətbiq edilmir; müayinə nəticələrinə, yayılmanın formasına və yanaşı olan şikayətlərə görə planlaşdırılır. Göz ətrafı tutulması ilə yanaşı görmə ilə bağlı şikayətlər varsa, göz xəstəlikləri müayinəsi də istənilə bilər, lakin əsas müraciət sahəsi dermatologiyadır.
Müalicə Variantları və Günlük Həyatda Diqqət Ediləsi Məsələlər
Vitiliqoda müalicə variantları var; lakin nəticl ər insandan insana dəyişir və tam sağalma zəmanət verilə bilməz. Müalicənin məqsədi, uyğun xəstələrdə yenidən piqment yaranmasını d əstəkləmək, xəstəliyin yayılmasını qiymətləndirmək və görünən rəng fərqinin təsirini azaltmaqdır. Hansı yanaşmanın uyğun olacağı ləkələrin yayılmasına, yerinə, müddətinə və aktiv görünüb-görünməməsinə görə dəyişir.
Məhdud sahələrdə dərəyə yönelik yerli müalicə variantları planlaşdırıla bilər. Daha geniş yayılmış hallarda işıq müalicəsi qiymətləndirilə bilər. Bəzi seçilmiş və sabit hallarda invaziv (cərrahi və ya prosedur əsaslı) yanaşmalar da müzakirə oluna bilər. Bu variantların hamısı dermatoloji qiymətləndirmə ilə fərdi şəkildə planlaşdırılır; evdə təsadüfi tətbiq olunacaq m üsullar kimi dəyərləndirilməməlidir.
Günlük həyatda görünüşün daha az nəzərəçarpan olmasını istəyən insanlar üçün kamuflyaj məqsədli kosmetik həllər d əstək ola bilər. Bununla yanaşı, günəşdən qorunma əhəmiyyətlidir. Depiqmentasiya olunmuş sahələr günəş yanığına daha açıqdır. Kölgəni seçmək, qoruyucu geyimlərdən istifadə etmək və uyğun günəş qoruyucu vasitələr tətbiq etmək d ərini qorumağa kömək edir.
Vitiliqo üçün Hansı Şöbəyə Müraciət Etmək Lazımdır?
Vitiliqodan şübhələndikdə əsas müraciət sahəsi dermatologiyadır. Ailə həkimi və ya pratisyen həkim ilkin qiymətləndirməni başlada bilər; lakin diaqnozun dəqiqləşdirilməsi, yayılmanın araşdırılması və müalicə planı üçün əsas ixtisas sahəsi dermatologiyadır. Xüsusilə yeni başlayan ağ ləkələr, sürətlə artan sahələr, üz və saçlı dərinin tutulması və ya uşaq yaşda ortaya çıxan dəyişikliklər olduqda müraciəti təxirə salmamaq lazımdır.
Vitiliqo yoluxucu deyil və xərçəngə çevrilən bir vəziyyət kimi qəbul edilmir. Buna baxmayaraq, oxşar görünən digər dəri xəstəliklərindən fərqləndirilməsi və fərdi uyğun yanaşmanın müəyyənləşdirilməsi üçün mütəxəssis qiymətləndirməsi əhəmiyyət daşıyır. Erkən müraciət həm diaqnostik qeyri-müəyyənliyi azaldır, həm də mövcud variantların daha uyğun zamanda müzakirə edilməsinə imkan verir.
